Shloka 30
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
छत्राणि च महाहाणि पताकाश्न विशाम्पते । हयौघाश्र रथौघाक्ष नरौघाश्रैव भारत,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | chatrāṇi ca mahāhāṇi patākāś ca viśāmpate | hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
سنجے نے کہا—اے مردوں کے سردار! وہاں ہر طرف بڑے بڑے چھتر اور جھنڈے تھے؛ اور اے بھارت، گھوڑوں کے ہجوم، رتھوں کے ہجوم اور سپاہیوں کے ہجوم موجوں کی طرح امڈ آئے تھے۔ جب یودھاؤں میں سب سے برتر بھیشم کو قتل کرنے کی خواہش سے لوگ اس پر ٹوٹ پڑے تو اسی وقت جنگ عظیم اور ہنگامہ خیز ہو اٹھی۔ یہ منظر بتاتا ہے کہ جنگ میں عظیم ترین بھی اجتماعی عزم کے طوفان میں کھنچ آتے ہیں—جہاں اپنے کی حفاظت اور دشمن کو گرانے کی دھن ایک ہی گرج میں ٹکرا جاتی ہے۔
संजय उवाच