Shloka 10
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
गजान् कण्टकसन्नाहान् वज्रेणेव शिलोच्चयान् । रथा रथेषु संसक्ता व्यदृश्यन्त विशाम्पते,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया उन बाणोंने वज्रके मारे हुए पर्वतोंकी भाँति काँटेदार कवचोंसे सुसज्जित हाथियोंको भी धराशायी कर दिया। प्रजानाथ! उस समय रथ रथोंसे सटे हुए दिखायी देते थे
sañjaya uvāca | gajān kaṇṭakasannāhān vajreṇeva śilocchayān | rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśyanta viśāmpate | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat |
سنجے نے کہا—اے رعایا کے سردار! کانٹوں والے زرہوں سے آراستہ ہاتھی بجلی کے وار سے ٹوٹے ہوئے پہاڑی چوٹیوں کی طرح گرتے دکھائی دیتے تھے۔ رتھ رتھوں سے جڑے، ایک دوسرے میں پھنستے نظر آتے تھے۔ جب برترین جنگجو قتل کے ارادے سے آگے بڑھے تو اسی لمحے جنگ عظیم اور نہایت ہولناک ہنگامہ خیز ہو اٹھی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical weight of war: when warriors act with the intent to kill, even the strongest defenses (armored elephants, massed chariots) collapse. It highlights how martial resolve and kṣatriya prowess, once unleashed, create overwhelming destruction—inviting reflection on responsibility and the cost of violence.
Sañjaya describes to Dhṛtarāṣṭra the intensity of the fighting: armored elephants are brought down as if mountains struck by a thunderbolt, and chariots are packed and entangled in close combat. The battlefield becomes a great, chaotic tumult as elite warriors press forward to slay.