Shloka 6

Chapter 51: Saṃdhyākāla-saṃhāra

Evening Withdrawal after Arjuna’s Counter-Advance

Devanagari script

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ । भृशमार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिता:,भरतश्रेष्ठ! वे रथके मार्गोंपर नृत्य-सा कर रहे थे। उनके बाणोंसे मर्मस्थानोंमें चोट खाये हुए हाथी अत्यन्त आर्तनाद करने लगे

Transliteration

nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha | bhṛśam ārtasvaraṃ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ ||

Translation

سنجے نے کہا—اے بھرتوں کے سَرشٹھ! بھیشم کا رتھ میدانِ جنگ کے راستوں پر گویا رقص کرتا ہوا بڑھ رہا تھا؛ اور مَرم مقامات پر لگنے والی چوٹوں سے زخمی ہاتھی نہایت دردناک اور تیز آہ و فغاں کرنے لگے۔

Word by Word

• नृत्यतः: of (him) dancing / while (he) was dancing
• नृत्यतः: Adhikarana
• Type: Verb
• Root: नृत्
• Form: शतृ-प्रत्यय (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• रथमार्गेषु: on the chariot-tracks/roads
• रथमार्गेषु: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: रथमार्ग
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• भीष्मस्य: of Bhishma
• भीष्मस्य: Sampradana
• Type: Noun
• Root: भीष्म
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• भरतर्षभ: O bull among the Bharatas (best of Bharatas)
• Type: Noun
• Root: भरतर्षभ
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• भृशम्: exceedingly, greatly
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम्

• आर्तस्वरम्: a distressed cry / lamenting sound
• आर्तस्वरम्: Karma
• Type: Noun
• Root: आर्तस्वर
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• चक्रुः: they made / they uttered
• Type: Verb
• Root: कृ
• Form: लिट् (परस्मैपद), भूतार्थे (perfect used as past), प्रथम, बहुवचन

• नागाः: elephants
• नागाः: Karta
• Type: Noun
• Root: नाग
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• मर्मणि: in a vital spot / at the vulnerable point
• मर्मणि: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: मर्मन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ताडिताः: struck, wounded
• Type: Adjective
• Root: ताडित
• Form: क्त-प्रत्यय (भूतकर्मणि कृदन्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• Bhīṣma
• elephants (nāgāḥ)
• chariot-paths (ratha-mārga)