Shloka 1
Chapter 51: Saṃdhyākāla-saṃhāra
Evening Withdrawal after Arjuna’s Counter-Advance
#5०3८६>> हज # सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: भीष्मके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध, शल्यके द्वारा उत्तरकुमारका वध और श्वेतका पराक्रम संजय उवाच गतपूर्वाह्नभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे । वर्तमाने तथा रौद्रे महावीरवरक्षये,संजय कहते हैं--राजन्! उस अत्यन्त भयंकर दिनका पूर्वभाग जब प्राय: व्यतीत हो गया, तब बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाले उस भयानक संग्राममें आपके पुत्रकी आज्ञासे दुर्मुख, कृतवर्मा, कृपाचार्य, शल्य और विविंशति वहाँ आकर भीष्मकी रक्षा करने लगे
sañjaya uvāca | gatapūrvāhnabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe | vartamāne tathā raudre mahāvīravarakṣaye | rājann atibhayaṅkare tasmin saṅgrāme tava putrājñayā durmukhaḥ kṛtavarmā kṛpācāryaḥ śalyaś ca viviṃśatiś ca tatra samāgatya bhīṣmasya rakṣāṃ cakruḥ |
سنجے نے کہا—اے راجن! اُس نہایت ہولناک دن کی پیشتر دوپہر جب زیادہ تر گزر چکی تھی اور بڑے بڑے مہاویر سورماؤں کو نیست و نابود کرنے والی وہ رَودْر جنگ بھڑک رہی تھی، تب آپ کے بیٹے کے حکم سے دُرمُکھ، کِرتَورما، کِرِپاچاریہ، شَلیہ اور وِوِمْشَتی وہاں آ کر بھیشم کی حفاظت پر مامور ہو گئے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral tension between loyalty to authority and the broader ethical cost of war: obedience and factional duty can sustain a conflict that destroys even the greatest heroes, urging reflection on responsibility for collective violence.
As the battle intensifies later in the morning, Duryodhana orders key Kaurava warriors—Durmukha, Kṛtavarmā, Kṛpa, Śalya, and Viviṃśati—to gather and form a protective guard around Bhīṣma.