Shloka 19
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् | शुश्रुवुर्दारुणा वाच: प्रेतानामिव भारत,उस युद्धस्थलमें गदा और मूसलके आघातसे कितने ही मनुष्योंके अंग-भंग हो गये थे, कितने ही अच्छी श्रेणीके तलवारोंसे छिन्न-भिन्न हो रहे थे, कितनोंके शरीर हाथियोंके दाँतोंसे दबकर विदीर्ण हो गये थे और कितनोंको हाथियोंने कुचल दिया था। इस प्रकार असंख्य मनुष्योंके समुदाय अधमरे-से होकर एक-दूसरेको पुकार रहे थे। भारत! उनके वे भयंकर आर्तनाद प्रेतोंके कोलाहलके समान श्रवणगोचर हो रहे थे
tatra tatra naraughāṇāṁ krośatām itaretaram | śuśruvur dāruṇā vācaḥ pretānām iva bhārata ||
اے بھارت! اس میدانِ جنگ میں جگہ جگہ آدمیوں کے ہجوم ایک دوسرے کو پکار پکار کر کراہ رہے تھے؛ ان کی وہ دلدوز آوازیں بھوتوں کے شور و غوغا کی مانند سنائی دیتی تھیں۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the human cost of war: when violence dominates, the battlefield becomes a realm of near-death where ordinary human voices resemble the tumult of the dead. It implicitly warns that adharma and uncontrolled aggression dehumanize both victim and victor, making suffering the loudest ‘message’ of conflict.
Sanjaya reports to Dhritarashtra that across the battlefield, masses of wounded and terrified men are crying out to one another. Their collective wailing is so dreadful that it sounds like the uproar of pretas (the departed), conveying the chaos and horror of the fighting.