Shloka 11
अच्छी तरह शिक्षा पाये हुए कितने ही हाथी तथा श्रेष्ठ गज, जिनके गण्डस्थलसे मद चू रहा था, ऋष्टि, तोमर और नाराचोंसे विद्ध होकर मर्म विदीर्ण हो जानेके कारण चिग्घाड़ते और प्राणशून्य हो धरतीपर गिर पड़ते थे। कितने ही भयानक चीत्कार करते हुए सब दिशाओं में भाग जाते थे
sañjaya uvāca—susaṃskṛtā bahavo hastinaś ca śreṣṭhā gajāś ca, yeṣāṃ gaṇḍasthalebhyo madaḥ sravati sma, te ṛṣṭi-tomara-nārācair viddhāḥ, marma-vidīrṇatvāc cighghāṭantaḥ prāṇaśūnyā bhūmau nipetūḥ; kecid bhayānaka-cītkāraṃ kurvāṇāḥ sarvā diśo vidudruvuḥ.
بہت سے خوب تربیت یافتہ ہاتھی اور برگزیدہ گج، جن کے کنپٹیوں سے مَد بہہ رہا تھا، نیزوں، بھالوں اور لوہے کے تیروں سے چھلنی ہو کر جب ان کے مَرمّی مقامات پھٹ گئے تو وہ درد سے چیختے ہوئے بےجان ہو کر زمین پر گر پڑتے۔ اور بہت سے خوفناک چیخیں مارتے ہوئے ہر سمت بھاگ نکلتے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the grievous consequences of warfare: strength, training, and nobility cannot protect beings from the indiscriminate destruction of battle. It implicitly invites ethical reflection on the cost of conflict and the suffering inflicted on even non-human participants compelled into war.
Sanjaya describes the battlefield where many musth elephants are pierced by spears, javelins, and iron arrows. With their vital points torn, they trumpet, collapse dead, and some flee in terror in all directions, conveying chaos and devastation among the war-elephants.