Shloka 4
Droṇa–Dhṛṣṭadyumna-yuddha (द्रोण-धृष्टद्युम्न-युद्धम्) — Tactical duel and allied interventions
तलत्राभिह्वताश्षैव ज्याशब्दा भरतर्षभ | पत्तीनां पादशब्दक्ष वाजिनां च महास्वन:,भरतश्रेष्ठ) तलत्राणके आघातसे टकरायी हुई प्रत्यंचाओंके शब्द, पैदल सिपाहियोंके पैरोंकी धमक, उच्चस्वरसे होनेवाली घोड़ोंकी हिनहिनाहट, हाथियोंके चाबुक और अंकुशके आघातका शब्द, हथियारोंकी झनझनाहट तथा एक-दूसरेपर धावा करनेवाले गजराजोंके घण्टानाद--ये सब शब्द मिलकर ऐसी भयंकर आवाज प्रकट करने लगे, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाली थी। उसीमें रथोंके पहियोंकी घरघराहट होने लगी, जो मेघोंकी विकट गर्जनाके समान जान पड़ती थी
sañjaya uvāca | talatrābhihataś caiva jyāśabdā bharatarṣabha | pattīnām pādaśabdāś ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ ||
سنجے نے کہا—اے بھرتوں کے سردار! ہتھیلی کے محافظوں کی ٹکر اور کمان کی ڈوری کی ٹنکار، پیادوں کے بھاری قدموں کی دھمک اور گھوڑوں کی بلند ہنہناہٹ—یہ سب مل کر ایک ہی ہیبت ناک گرج میں بدل گئے؛ گویا شگونِ بد کی طرح اعلان کر رہے ہوں کہ دونوں لشکر پوری طرح جنگ میں اتر آئے ہیں۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it underscores the overwhelming momentum of war and the inevitability of consequences once violence is unleashed—an implicit ethical warning that conflict, once begun, becomes a force larger than individual intent.
Sañjaya reports to the Kuru king the battlefield’s rising din—bowstrings snapping, infantry pounding the ground, and horses neighing—signaling that the armies have closed in and the battle has fully commenced.