Shloka 46
भीष्मविक्रमदर्शनं तथा क्रौञ्चारुणव्यूहविधानम् | Bhīṣma’s Ascendancy and the Organization of the Krauñcāruṇa Formation
Devanagari script
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव:,जिस परमेश्वरसे सम्पूर्ण प्राणियोंकी उत्पत्ति हुई है और जिससे यह समस्त जगत् व्याप्त है, उस परमेश्वरकी अपने स्वाभाविक कर्मोद्वारा पूजा करकेः मनुष्य परम सिद्धिको प्राप्त हो जाता हैः
Translation
جس پرمیشور سے تمام جانداروں کی پیدائش ہے اور جس سے یہ سارا جہان محیط ہے—اسی کی اپنے ہی عمل کے ذریعے عبادت کر کے انسان سِدھی پاتا ہے۔
Word by Word
यतःfrom whom/whence
यतः:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootयत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormAblative, Singular, Neuter
प्रवृत्तिःorigin/coming forth
प्रवृत्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रवृत्ति (स्त्री-प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
भूतानाम्of beings/creatures
भूतानाम्:
Sambandha
TypeNoun
Rootभूत (नपुंसक-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive, Plural
येनby whom/whereby
येन:
Karana
TypeIndeclinable
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormInstrumental, Singular, Neuter
सर्वम्all/entire
सर्वम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
इदम्this
इदम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
ततम्pervaded/spread
ततम्:
Karma
TypeAdjective
Rootतत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √तन्)
FormNeuter, Nominative, Singular
स्वकर्मणाby one’s own duty/work
स्वकर्मणा:
Karana
TypeNoun
Rootस्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Instrumental, Singular
तम्him/that (Supreme)
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
अभ्यर्च्यhaving worshipped
अभ्यर्च्य:
Karma
TypeVerb
Root√अर्च् (पूजायाम्) with अभि-
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada (usage)
सिद्धिम्perfection/accomplishment
सिद्धिम्:
Karma
TypeNoun
Rootसिद्धि (स्त्री-प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative, Singular
विन्दतिattains/finds
विन्दति:
TypeVerb
Root√विद् (लभे/विन्दते; here विन्द्-आदेश)
FormPresent, Indicative, Parasmaipada, Third, Singular
मानवःa man/human
मानवः:
Karta
TypeNoun
Rootमानव (पुं-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
अजुन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes