Shloka 12
अनीकव्यूहप्रतिव्यूहः
Counter-deployment of Divisions and the Opening Tumult
स भीमसेन: सहितो यमाशभ्यां वृकोदरो वीररथस्य गोप्ता । तं तत्र सिंहर्षभमत्तखेलं लोके महेन्द्रप्रतिमानकल्पम्,वृकोदर भीमसेन, नकुल और सहदेवके साथ रहकर अपने वीर रथी धृष्टद्युम्नकी रक्षा कर रहे थे। जो सिंहों और साँड़ोंके समान उन्मत्त-से होकर युद्धका खेल खेलते हैं, जिनका दर्प गजराजके समान बढ़ा हुआ है तथा जो लोकमें देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी हैं, उन्हीं दुर्धष वीर भीमसेनको सेनाके अग्रभागमें उपस्थित देख आपके सैनिक भयसे उद्विग्नचित्त हो कीचड़में फँसे हुए हाथियोंकी भाँति व्यथित हो उठे
sa bhīmasenaḥ sahito yamābhyāṁ vṛkodaro vīrarathasya goptā | taṁ tatra siṁharṣabhamattakhelaṁ loke mahendrapratimānakalpam ||
وِرکودر بھیم سین یم کے دونوں بیٹوں (نکُل اور سہ دیو) کے ساتھ رہ کر بہادر رتھی دھرِشتدیومن کی حفاظت کر رہا تھا۔ وہاں اسے دیوانہ وار شیر اور سانڈ کی طرح جنگ کی کِھیل میں مگن، گجراج کی مانند دَرب و قوت سے پھولا ہوا، اور دنیا میں مہندر (اندرا) کے ہم پلہ پرَاکرم والا دیکھ کر تمہارے سپاہی خوف سے لرز اٹھے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the kṣatriya duty of protection and steadfastness in battle: a leader’s courage and visible commitment to guarding comrades can uphold one side’s resolve while breaking the other side’s morale. Ethically, it frames strength as responsibility—Bhīma’s power is shown in service to protecting Dhṛṣṭadyumna and supporting his brothers.
Sañjaya describes Bhīma, accompanied by Nakula and Sahadeva, stationed at the army’s front to protect Dhṛṣṭadyumna. Bhīma’s ferocious, Indra-like presence terrifies the opposing soldiers, who become distressed like elephants trapped in mud.