Shloka 2
Chapter 19: Prativyūha of the Pāṇḍavas — Vajra (Acala) Formation and Dawn Omens
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । कथं भीष्मं स कौन्तेय: प्रत्यव्यूहत संजय,धृतराष्ट्र बोले--संजय! मेरी ग्यारह अक्षौहिणियोंको व्यूहाकारमें खड़ी हुई देख पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने उसका सामना करनेके लिये अपनी थोड़ी-सी सेनाके द्वारा किस प्रकार व्यूह-रचना की? जो मनुष्य, देवता, गन्धर्व और असुर सभीकी व्यूहनिर्माण-विधिको जानते हैं, उन भीष्मजीके सामने कुन्तीकुमारने किस तरह अपनी सेनाका व्यूह बनाया?
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram |
kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata sañjaya ||
دھرتراشٹر نے کہا—اے سنجے! جو انسانی، دیوی، گندھرو اور آسُری—ہر طرح کی جنگی صف بندی کے طریقے جانتا ہے، اُس بھیشم کے مقابلے میں کُنتی کے بیٹے نے کیونکر جوابی صف بندی کی؟
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of leadership in war: even when facing a commander famed for mastery of every kind of battle-formation, a ruler must still act with resolve and discernment, arranging his forces responsibly rather than surrendering to fear or fatalism.
Dhṛtarāṣṭra, anxious about the outcome, asks Sañjaya how the Pāṇḍava side—led here by Kaunteya (Yudhiṣṭhira in context)—organized a counter-formation against Bhīṣma, renowned as an unsurpassed expert in military arrays.