Shloka 12
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:,अभीषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति, शाल्व, मत्स्य, अम्बष्ठ, त्रिगर्त, केकय, सौवीर, कैतव तथा पूर्व, पश्चिम एवं उत्तर प्रदेशके निवासी--इन बारह जनपदोंके समस्त शूरवीर अपना शरीर निछावर करनेको उद्यत होकर विशाल रथसमुदायके द्वारा पितामह भीष्मकी रक्षा कर रहे थे
sañjaya uvāca | abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ śālvā matsyā ambaṣṭhās trigartāḥ kekayāḥ sauvīrāḥ kaitavāś ca pūrva-paścimottara-deśa-nivāsinaḥ—ete dvādaśa janapadāḥ sarve śūrāḥ śarīraṃ nikhilīkartuṃ kṛta-niścayā vipula-ratha-samūhena pitāmaha-bhīṣmasya rakṣāṃ kurvanti sma ||
سنجے نے کہا—ابھیشاہ، شورسین، شِبی اور وساتی؛ نیز شالْو، متسْی، امبَشٹھ، تریگرت، کیکَی، سوویر، کیتَو اور مشرق و مغرب و شمال کے باشندے—ان بارہ جنپدوں کے سبھی بہادر، جان نچھاور کرنے پر آمادہ ہو کر، عظیم رتھوں کے ہجوم کے ساتھ پیتامہ بھیشم کی ہر سمت سے حفاظت کر رہے تھے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a key wartime ethic in the epic: pledged protection (rakṣā) of one’s commander and revered elder (Bhīṣma) through disciplined collective action, even at the cost of one’s life. It frames valor not merely as aggression but as steadfast duty and loyalty within a chosen allegiance.
Sañjaya reports that warriors from many regions—counted as twelve janapadas—have formed a large chariot-based protective screen around Bhīṣma. They are portrayed as fully prepared to die in order to defend him on the battlefield.