Shloka 1
Bhīṣma-parva Adhyāya 16 — Saṃjaya’s Boon, Bhīṣma’s Protection, and the Dawn Arraying of Armies
Devanagari script
भीकम (2 अमान षोडशो< ध्याय: दुर्योधनकी सेनाका वर्णन संजय उवाच ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्द: समभवन्महान् | क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति,संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर रात्रिके अन्तमें सबेरा होते ही “रथ जोतो, युद्धके लिये तैयार हो जाओ।” इस प्रकार जोर-जोरसे बोलनेवाले राजाओंका महान् कोलाहल सब ओर छा गया
Transliteration
sañjaya uvāca | tato rajanyāṁ vyuṣṭāyāṁ śabdaḥ samabhavan mahān | krośatāṁ bhūmipālānāṁ yujyatāṁ yujyatām iti ||
Translation
سنجے نے کہا—اے راجن! پھر جب رات ختم ہوئی اور صبح نمودار ہوئی تو ہر طرف ایک بڑا شور برپا ہوا۔ زمین کے حکمران بلند آواز سے پکار رہے تھے—“رتھ جوتو! تیار ہو جاؤ، تیار ہو جاؤ جنگ کے لیے!”
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
FormAvyaya (ablatival adverb)
रजन्याम्in the night
रजन्याम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरजनी
FormFeminine, Locative, Singular
व्युष्टायाम्when (it) had dawned / at dawn
व्युष्टायाम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootव्युष्ट
FormFeminine, Locative, Singular (past passive participle used adjectivally)
शब्दःa sound, uproar
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
समभवत्arose, occurred
समभवत्:
TypeVerb
Rootसम् + भू
FormImperfect (Laṅ), Parasmaipada, 3rd person, Singular
महान्great
महान्:
TypeAdjective
Rootमहत्
FormMasculine, Nominative, Singular
क्रोशताम्of (those) shouting
क्रोशताम्:
TypeVerb
Rootक्रुश्
FormPresent active participle (Śatṛ), Genitive, Plural
भूमिपालानाम्of the kings (protectors of the earth)
भूमिपालानाम्:
TypeNoun
Rootभूमिपाल
FormMasculine, Genitive, Plural
युज्यताम्let (them) be yoked / harness (them)!
युज्यताम्:
TypeVerb
Rootयुज्
FormImperative (Loṭ), Ātmanepada, 3rd person, Plural
युज्यताम्let (them) be yoked / harness (them)!
युज्यताम्:
TypeVerb
Rootयुज्
FormImperative (Loṭ), Ātmanepada, 3rd person, Plural
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
FormAvyaya (quotative)
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
S
SañjayaD
Dhṛtarāṣṭra (implied by ‘O King’/rājan)B
bhūmipāla (kings/rulers)C
chariots (implied by ‘yujyatām’—harnessing/yoking)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes