Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद्गीतापर्वमें भीष्मयत्युश्रवणविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ,पाण्डवानां महत् सैन्यं यं दृष्टवोद्यतमाहवे । कालाग्निमिव दुर्धर्ष समचेष्टत नित्यश: पाण्डवोंकी विशाल सेना दुर्धर्ष कालाग्निके समान जिन्हें युद्धके लिये उद्यत देख सदा काँपने लगती थी
sañjaya uvāca |
pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyatam āhave |
kālāgnim iva durdharṣaṃ samaceṣṭata nityaśaḥ ||
سنجے نے کہا—پانڈوؤں کی عظیم فوج کو، جو جنگ کے لیے آمادہ کھڑی تھی اور کال کی آگ کی مانند ناقابلِ روک تھی، دیکھ کر مخالف لشکر برابر کانپ اٹھتا اور اضطراب میں بےقرار ہو جاتا تھا۔
संजय उवाच
The verse highlights the ethical and psychological force of dharmic strength: when a just cause is backed by disciplined power, it can unsettle opponents. The simile of 'kālāgni' suggests inevitability—once the conditions for war mature, its consuming momentum becomes hard to resist.
Sañjaya describes the battlefield atmosphere: the Pāṇḍavas’ immense army stands fully prepared, and its terrifying readiness causes the opposing side to tremble and become repeatedly agitated.