Shloka 1
Dvīpa–Sāgara–Parvata Varṇana and Svarbhānu
Rāhu) Graha-pramāṇa (Dvīpas, Oceans, Mountains, and Astral Measures
निज जा धन #* (श्रीमद्धगवदगीतापर्व) त्रयोदशो 5 ध्याय: संजयका युद्धभूमिसे लौटकर धृतराष्ट्रको भीष्मकी मृत्युका समाचार सुनाना वैशम्पायन उवाच अथ गावल्गणिदिंद्वान् संयुगादेत्य भारत । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित्,वैशम्पायनजी कहते हैं--भरतनन्दन! तदनन्तर एक दिनकी बात है कि भूत, वर्तमान और भविष्यके ज्ञाता एवं सब घटनाओंको प्रत्यक्ष देखनेवाले गवल्गणपुत्र विद्वान् संजयने युद्धभूमिसे लौटकर सहसा चिन्तामग्न धृतराष्ट्रके पास जा अत्यन्त दुःखी होकर भरतवंशियोंके पितामह भीष्मके युद्धभूमिमें मारे जानेका समाचार बताया
vaiśampāyana uvāca | atha gāvalgaṇir vidvān saṃyugād etya bhārata | pratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavyabhaviṣyavit ||
وَیشَمپایَن نے کہا—اے نسلِ بھرت! اس کے بعد گاولگن کے فرزند، عالم سنجے—جو ہر واقعے کا عینی شاہد اور ماضی، حال اور مستقبل کا جاننے والا تھا—میدانِ جنگ سے لوٹ آیا۔ وہ یکایک فکرمند دُھرتراشٹر کے پاس گیا اور نہایت رنج کے ساتھ یہ دل خراش خبر سنائی کہ بھرتوں کے پِتامہ بھیشم رَن بھومی میں گرا دیے گئے ہیں۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of war’s consequences: even the mightiest and most revered (Bhīṣma) can fall, and those responsible must confront the truth. It also underscores the role of truthful witnessing (Saṃjaya) in bringing reality to a ruler clouded by attachment and moral blindness (Dhṛtarāṣṭra).
Saṃjaya, described as a direct witness and knower of past, present, and future, returns from the battlefield and reports to Dhṛtarāṣṭra the devastating news that Bhīṣma has been struck down in the war.