Shloka 41
भीष्मस्य जलप्रार्थना — अर्जुनस्य पर्जन्यास्त्रप्रयोगः — दुर्योधनं प्रति सन्ध्युपदेशः
Bhīṣma’s request for water; Arjuna’s Parjanya-astra; counsel to Duryodhana on reconciliation
Devanagari script
तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मज: । पट्टिशं च त्रिभि्णिश्विच्छेद तिलकाण्डवत्,परंतु वायुपुत्र भीमसेनने एक क्षुरप्रसे जयद्रथके चलाये हुए तोमरके दो टुकड़े कर दिये; फिर तीन बाण मारकर पट्टिशको तिलके डंठलके समान टूक-टूक कर डाला
Transliteration
sañjaya uvāca | tomaraṃ ca dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ | paṭṭiśaṃ ca tribhir iṣubhiś ciccheda tilakāṇḍavat ||
Translation
سنجے نے کہا—وایو دیوتا کے پتر بھیم سین نے خُشُرپَر نوک والے تیر سے تومر کو دو حصّوں میں چیر دیا۔ پھر تین تیروں سے پٹّیش کو تلک کے ڈنٹھل کی طرح کاٹ کر ریزہ ریزہ کر دیا۔
Word by Word
तोमरम्javelin/spear
तोमरम्:
Karma
TypeNoun
Rootतोमर
FormMasculine, Accusative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
द्विधाinto two (parts), in two ways
द्विधा:
TypeIndeclinable
Rootद्विधा
चक्रेmade, cut (made into)
चक्रे:
TypeVerb
Rootकृ
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
क्षुरप्रेणwith a razor-edged arrow
क्षुरप्रेण:
Karana
TypeNoun
Rootक्षुरप्र
FormMasculine, Instrumental, Singular
अनिलात्मजःthe son of the Wind (Bhima)
अनिलात्मजः:
Karta
TypeNoun
Rootअनिल-आत्मज
FormMasculine, Nominative, Singular
पट्टिशम्a battle-axe/hatchet (weapon)
पट्टिशम्:
Karma
TypeNoun
Rootपट्टिश
FormMasculine, Accusative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
त्रिभिःwith three
त्रिभिः:
Karana
TypeNumeral/Adjective
Rootत्रि
FormMasculine/Neuter (agreeing with बाणैः understood), Instrumental, Plural
निशितैःsharp, whetted
निशितैः:
Karana
TypeAdjective
Rootनिशित
FormMasculine (agreeing with बाणैः understood), Instrumental, Plural
अच्छेदत्cut, severed
अच्छेदत्:
TypeVerb
Rootछिद्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
तिलकाण्डवत्like a sesame-stalk
तिलकाण्डवत्:
TypeIndeclinable (comparative suffix -वत् used adverbially)
Rootतिल-काण्ड-वत्
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
S
SañjayaA
Anila/Vāyu (Wind-god)B
Bhīmasena (Vāyuputra)T
tomara (spear/javelin)K
kṣurapra (razor-headed arrow)P
paṭṭiśa (battle-axe)T
tilaka (plant/stalk simile)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes