Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

Daśame’hani Bhīṣma-yuddham — Śikhaṇḍī-rakṣaṇa, Arjuna-prabhāva, Duryodhana-āśraya-vākyam

ताभ्यां मुक्ता: शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले,महाराज! जैसे शरद-ऋतुके आकाशमें हंस उड़ते दिखायी देते हैं, उसी प्रकार उन दोनोंके छोड़े हुए बाण आकाशमें सुशोभित हो रहे थे

sañjaya uvāca |

tābhyāṁ muktāḥ śarā rājann antarīkṣe virejire |

haṁsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale ||

اے راجن، اُن دونوں کے چھوڑے ہوئے تیر فضا میں چمکنے لگے؛ اے مہاراج، وہ شردرتو کے آسمان میں اُڑتے ہوئے ہنسوں کی مانند دکھائی دیتے تھے۔

ताभ्याम्by those two (by them both)
ताभ्याम्:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
Formdual (common), Instrumental, Dual
मुक्ताःreleased, discharged
मुक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootमुच्
FormMasculine, Nominative, Plural
शराःarrows
शराः:
Karta
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Nominative, Plural
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
अन्तरिक्षेin the mid-air
अन्तरिक्षे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष
FormNeuter, Locative, Singular
विरेजिरेshone, appeared splendid
विरेजिरे:
TypeVerb
Rootराज्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural, Parasmaipada
हंसाःswans
हंसाः:
Karta
TypeNoun
Rootहंस
FormMasculine, Nominative, Plural
इवlike, as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
शरत्कालेin the autumn season
शरत्काले:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशरत्काल
FormMasculine, Locative, Singular
नभस्तलेon the surface of the sky
नभस्तले:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनभस्तल
FormNeuter, Locative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by rājan/mahārāja)
A
arrows (śarāḥ)
S
sky/mid-air (antarīkṣa/nabhas)
S
swans (haṁsāḥ)
A
autumn season (śaratkāla)

Educational Q&A

The verse highlights how war can appear outwardly splendid—arrows gleaming like swans in autumn—yet its inner reality is violence. It invites discernment: aesthetic beauty in description does not sanctify the ethical weight of harm, even within the frame of kṣatriya warfare.

Sanjaya describes a duel in which two warriors have just released volleys of arrows. Those arrows glitter in the sky, and he compares their flight to swans moving across the clear autumn heavens.