Previous Verse
Next Verse

Shloka 47

Adhyāya 104 — Śikhaṇḍin-puraskāraḥ (Śikhaṇḍin as Vanguard) and Bhīṣma’s Counter-Advance

स विद्धो व्यथितश्वैव मुहूर्त कश्मलायुत: । निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिं समाश्रित:,इससे अत्यन्त घायल और व्यथित होकर मूर्च्छित हो ध्वजका सहारा ले वह दो घड़ीतक रथके पिछले भागमें बैठा रहा

sa viddho vyathitaś caiva muhūrtaṁ kaśmalāyutaḥ | niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭiṁ samāśritaḥ ||

یوں زخمی ہو کر وہ سخت تکلیف میں پڑ گیا اور کچھ دیر کے لیے غشی و اضطراب میں چلا گیا۔ علم کے ڈنڈے کا سہارا لے کر وہ رتھ کے پچھلے حصے میں بیٹھ گیا۔

सःhe
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
विद्धःpierced, wounded
विद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootविद् (व्यध्) धातु; कृदन्त-प्रातिपदिक: विद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
व्यथितःpained, distressed
व्यथितः:
Karta
TypeAdjective
Rootव्यथ् धातु; कृदन्त-प्रातिपदिक: व्यथित
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
मुहूर्तम्for a moment
मुहूर्तम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Accusative, Singular
कश्मलायुतःovercome with faintness/confusion
कश्मलायुतः:
Karta
TypeAdjective
Rootकश्मल + आयुत
FormMasculine, Nominative, Singular
निषसादsat down, sank down
निषसाद:
TypeVerb
Rootसद् (नि-उपसर्ग)
FormPerfect (Liṭ), Third, Singular
रथोपस्थेon the seat/platform of the chariot
रथोपस्थे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरथ + उपस्थ
FormMasculine, Locative, Singular
ध्वजयष्टिम्the flagstaff
ध्वजयष्टिम्:
Karma
TypeNoun
Rootध्वज + यष्टि
FormFeminine, Accusative, Singular
समाश्रितःhaving taken refuge/leaning on
समाश्रितः:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रि धातु (सम्-आ-उपसर्ग); कृदन्त-प्रातिपदिक: समाश्रित
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
R
ratha (chariot)
D
dhvaja (banner/standard)
D
dhvajayaṣṭi (flagstaff)

Educational Q&A

The verse underscores the reality of embodied limitation: in war, even powerful fighters can be overwhelmed by pain and momentary confusion. It implicitly cautions against pride and highlights the ethical gravity of battle, where suffering is immediate and unavoidable.

Sañjaya reports that a warrior has been struck, becomes distressed and briefly faints or is bewildered, then sits down on the chariot’s rear/seat area, supporting himself by holding the chariot’s flagstaff.