Shloka 30
Adhyāya 104 — Śikhaṇḍin-puraskāraḥ (Śikhaṇḍin as Vanguard) and Bhīṣma’s Counter-Advance
आर्जुनि: समरे सैन्यं तावकं सम्ममर्द ह | मदान्धो गन्धनागेन्द्र: सपड्मां पिशेनीमिव,मायाद्वारा युद्ध करनेवाले उस राक्षसके पराजित हो जानेपर अर्जुनकुमार अभिमन्युने तुरंत ही रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका उसी प्रकार मर्दन आरम्भ किया, जैसे गन्धयुक्त मदान्ध गजराज कमलोंसे भरी हुई पुष्करिणीको मथ डालता है
sañjaya uvāca | arjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ sammamarda ha | madāndho gandhanāgendraḥ sapadmāṃ puṣkariṇīm iva |
سنجے نے کہا—جنگ کے گھمسان میں ارجنی، یعنی ارجن کے بیٹے سوبھدر اَبھمنیو نے اسی دم تمہاری فوج کو کچلنا شروع کر دیا۔ جیسے خوشبو سے لبریز، مستی میں اندھا ہاتھیوں کا سردار کنولوں سے بھرے تالاب کو مَتھ ڈالے، ویسے ہی وہ تیز رفتار سے صفیں توڑتا اور لشکر کو پامال کرتا آگے بڑھا۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya-dharma in its narrative form: disciplined martial prowess used decisively in war. Ethically, it underscores how duty-driven combat can be portrayed as forceful yet purposeful, framed through poetic imagery rather than moral celebration of violence for its own sake.
After a māyā-based (deceptive/illusory) fighter is overcome (as indicated by the accompanying Hindi gloss), Abhimanyu immediately begins to rout and crush the Kaurava forces on the battlefield, compared to a rut-maddened elephant churning a lotus-filled pond.