Shloka 30
भीष्मस्य शरवर्षः — Bhīṣma’s Arrow-Storm and Kṛṣṇa’s Impulse to Intervene
नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना- मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते । बभूव घोषस्तुमुल श्चमूनां वातोद्धुतानामिव सागराणाम्,उस महान संग्राममें पाण्डव तथा कौरवपक्षकी विशाल सेनाएँ शंख और मृदंगकी ध्वनियोंसे उसी प्रकार काँप रही थीं, जैसे वायुके वेगसे समूचा वन-प्रान्त हिलने लगता है। उस अमंगलजनक मुहूर्तमें नरेशों, हाथियों और अश्वोंसे परिपूर्ण हो परस्पर आक्रमण करती हुई उभय पक्षकी उन विशाल सेनाओंका भयंकर शब्द वायुसे विक्षुब्ध हुए समुद्रोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था
sañjaya uvāca |
narendranāgāśvasamākulānām abhyāyatīnām aśive muhūrte |
babhūva ghoṣas tumulaś camūnām vātoddhutānām iva sāgarāṇām ||
اُس منحوس گھڑی میں، جب بادشاہوں، ہاتھیوں اور گھوڑوں سے بھری ہوئی دونوں فوجیں ایک دوسرے پر حملہ کرنے کو بڑھیں، تو ایک ہولناک اور پُرہیبت شور اٹھا۔ اُن بڑھتی ہوئی لشکروں کی گونج گویا ہوا سے بپھرے ہوئے سمندروں کی گرج کی مانند محسوس ہوتی تھی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war, especially when begun under ill omens, amplifies chaos and fear: the external roar mirrors an inner collapse of restraint. It implicitly warns that when rulers choose violence, the world itself seems to resound with the consequences.
Sañjaya reports the battlefield atmosphere as both sides advance: armies packed with kings, elephants, and horses generate a deafening uproar, compared to storm-tossed oceans—an auditory image of the impending clash at Kurukṣetra.