Shloka 4
भीष्मरक्षण-प्रकरणम् / The Protective Screen around Bhīṣma and the Śalya–Yudhiṣṭhira Clash
भारत! फिर क्रोधसे दोनों आँखें चढ़ाकर लोकवेत्ताओंमें श्रेष्ठ भीष्म इस प्रकार देखने लगे, मानो देवताओं, असुरों और गन्धर्वोंसहित सम्पूर्ण लोकोंको दग्ध कर डालेंगे ।। अब्रवीत् तव पुत्र स सामपूर्वमिदं वच: । कि त्वं दुर्योधनैवं मां वाकृशल्यैरपकृन्तसि,फिर आपके पुत्रको सान्त्वना देते हुए वे उससे इस प्रकार बोले--“बेटा दुर्योधन! तुम इस प्रकार वाग्बाणोंसे मुझे क्यों छेद रहे हो? मैं तो यथाशक्ति शत्रुओंपर विजय पानेकी चेष्टा करता हूँ और तुम्हारे प्रिय साधनमें लगा हुआ हूँ। इतना ही नहीं, तुम्हारा प्रिय करनेकी इच्छासे मैं समराग्निमें अपने प्राणोंको होम देनेके लिये भी तैयार हूँ
bhārata! tataḥ krodhāt saṃrabdhadṛṣṭir ubhe netre samāruhya lokavettṛṣu śreṣṭho bhīṣmaḥ tathā dadarśa, yathā devāsura-gandharva-sahitaṃ sarvaṃ lokam iva dagdhum icchet. atha sa tava putraṃ sāmnaiva samāśvāsya idaṃ vacanam abravīt— “tvaṃ duryodhana! kathaṃ mām evaṃ vāk-śalyair apakṛntasi? ahaṃ yathāśakti śatrūn abhibhavitum icchāmi, tava priya-sādhane ca niyukto ’smi. api ca tava priyārthaṃ samara-agnau prāṇān āhutum api sajjo ’smi.”
اے بھارت! تب دنیا کے طریقوں کو جاننے والوں میں سب سے برتر بھیشم غصّے سے آنکھیں سرخ کر کے یوں دیکھنے لگے گویا دیوتاؤں، اسوروں اور گندھروؤں سمیت تمام جہانوں کو جلا ڈالیں گے۔ پھر بھی تمہارے بیٹے کو نرمی سے دلاسا دیتے ہوئے انہوں نے کہا—“دریودھن! تم نوکیلے کلام کے تیروں سے مجھے اس طرح کیوں چھیدتے ہو؟ میں اپنی پوری طاقت کے مطابق دشمن پر فتح پانے کی کوشش کر رہا ہوں اور اسی تدبیر میں لگا ہوں جو تمہیں پسند ہے۔ بلکہ تمہیں خوش کرنے کی خواہش میں میں جنگ کی آگ میں اپنی جان تک نذر کرنے کو تیار ہوں۔”
संजय उवाच
Educational Q&A
Even when provoked by harsh words, a leader should restrain rage and respond through sāma (conciliation), reaffirming duty and responsibility rather than escalating personal insult into destructive action.
Sañjaya describes Bhīṣma’s fierce anger, then shows him calming himself and consoling Duryodhana, explaining that he is already fighting to the best of his ability and is willing to sacrifice his life for the Kaurava cause despite being wounded by Duryodhana’s verbal barbs.