Shloka 1
अश्वमेधावसानम् — Dakṣiṇā-vibhāga and Avabhṛtha
Completion of the Aśvamedha
अफ्--णक+ एकनवतितमो< ध्याय: हिंसामिश्रित यज्ञ और धर्मकी निन्दा जनमेजय उवाच यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसक्ता महर्षय: । शान्तिव्यवस्थिता विप्रा: शमे दम इति प्रभो,जनमेजयने कहा--प्रभो! राजालोग यज्ञमें संलग्न होते हैं, महर्षि तपस्यामें तत्पर रहते हैं और ब्राह्मणलोग शान्ति (मनोनिग्रह)-में स्थित होते हैं। मनका निग्रह हो जानेपर इन्द्रियोंका संयम स्वत: सिद्ध हो जाता है
Janamejaya uvāca | yajñe saktā nṛpatayas tapaḥ-saktā maharṣayaḥ | śānti-vyavasthitā viprāḥ śame dame iti prabho ||
جنمیجَے نے کہا: اے پرَبھُو! بادشاہ یَجْن میں مشغول رہتے ہیں، مہارِشی تپسیا میں رَت رہتے ہیں، اور برہمن شانتِی میں—شَم اور دَم میں—قائم رہتے ہیں۔ جب من پرسکون ہو جائے تو حواس کا ضبط خود بخود حاصل ہو جاتا ہے۔
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts three dharmic orientations—royal duty expressed through yajña, sagehood through tapas, and brāhmaṇical excellence through śānti supported by śama (mental restraint) and dama (sense-control)—implying that inner discipline is a defining ethical foundation.
Janamejaya addresses the narrator with a reflective observation about how different social-spiritual roles pursue their characteristic practices, setting up a discussion on the merits and limits of sacrifice, austerity, and self-restraint within dharma.