Shloka 35
राजपूजाविधानम् / Royal Reception Protocols during Āśvamedha Preparations
तदनन्तर मनीषी पुरुषोंने शास्त्रोक्त विधिके अनुसार पशुओंको नियुक्त किया। भिन्न- भिन्न देवताओंके उद्देश्यसे पशु-पक्षी, शास्त्रकथित वृषभ और जलचर जन्तु--इन सबका अग्निस्थापन-कर्ममें याजकोंने उपयोग किया ।। यूपेषु नियता चासीत् पशूनां त्रिशती तथा । अभश्चवरत्नोत्तरा यज्ञे कौन्तेयस्य महात्मन:,कुन्तीनन्दन महात्मा युधिष्ठिरके उस यज्ञमें जो यूप खड़े किये गये थे, उनमें तीन सौ पशु बाँधे गये थे। उन सबमें प्रधान वही अश्वरत्न था
tadanantaraṁ manīṣī puruṣo ne śāstroktavidhike anusāraṁ paśūn niyuktaṁ cakāra | bhinna-bhinna-devatānām uddiśya paśu-pakṣiṇaḥ śāstrakathitā vṛṣabhā jalacarāś ca jantavaḥ—ete sarve ’gnisthāpana-karmaṇi yājakaiḥ prayuktāḥ || yūpeṣu niyatā cāsīt paśūnāṁ triśatī tathā | aśvaś ca ratnottaro yajne kaunteyasya mahātmanaḥ | kuntīnandana-mahātmā yudhiṣṭhirasya tasmin yajne ye yūpāḥ pratiṣṭhāpitās teṣu triśatāḥ paśavo baddhā āsan | teṣāṁ sarveṣāṁ madhye pradhānaṁ tad eva aśvaratnam āsīt ||
وَیشَمپایَن نے کہا—اس کے بعد دانا رِتوِج نے شاستروں میں بتائے ہوئے طریقے کے مطابق جانوروں کی ترتیب و تقرری کی۔ مختلف دیوتاؤں کی خاطر یاجکوں نے چوپایوں اور پرندوں، شاستر میں مذکور وِرِشبھ (بیل)، اور آبی جانداروں کو آگ کے استقرار سے متعلق اعمال میں برتا۔ مہاتما کُنتی نندن کے اُس یَجْن میں یُوپوں پر تین سو جانور قاعدے کے مطابق باندھے گئے تھے؛ اور اُن سب میں سب سے برتر وہی اَشوَرَتن—یعنی قربانی کا گھوڑا—تھا۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes adherence to śāstric order in royal sacrifice: offerings are not arbitrary but regulated, hierarchized, and assigned to specific deities. It also implicitly raises the ethical gravity of such rites—animal sacrifice is presented as a duty within a traditional framework, inviting reflection on how dharma is negotiated through prescribed ritual.
During Yudhiṣṭhira’s Aśvamedha, the officiants arrange and employ various sacrificial creatures according to scriptural rules, especially in connection with establishing the sacred fires. Three hundred animals are tethered to the sacrificial posts, and the chief among them is the consecrated horse—the central emblem of the Aśvamedha.