Shloka 12
Abhimanyunidhana-prakāśaḥ — Vasudeva–Kṛṣṇa–Subhadrā–Kuntī śoka-saṃvāda
Disclosure and Consolation
अकरोत् स ततः काल॑ शरतल्पगतो मुनि: । अयनं दक्षिण हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे,तत्पश्चात् भीष्मजी बाणशय्यापर पड़ गये। जबतक दक्षिणायन रहा है, वे मुनिव्रतका पालन करते हुए शरशय्यापर सोते रहे हैं। दक्षिणायन समाप्त होकर उत्तरायणके आनेपर ही उन्होंने मृत्यु स्वीकार की है
akarot sa tataḥ kālaṁ śaratālpagato muniḥ | ayanaṁ dakṣiṇaṁ hitvā samprāpte cottarāyaṇe ||
واسودیو نے کہا—اس کے بعد تیر وں کی سیج پر لیٹے ہوئے اُس رِشی نے اپنے وصال کا وقت خود مقرر کیا۔ جب تک سورج کا سفر دَکشناین (جنوبی رخ) میں رہا، اُس نے جسم نہیں چھوڑا؛ وہ موسم گزر گیا اور اُتراین (شمالی رخ) آیا تو تب ہی اُس نے موت کو قبول کیا—اپنے ورت کی استقامت اور وقت پر ضبط کا ثبوت دیتے ہوئے۔
वासुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined self-governance: even in extreme suffering, one can uphold vows and choose the proper time for one’s final act, aligning personal conduct with a larger moral and cosmic order.
Kṛṣṇa (Vāsudeva) explains that Bhīṣma, lying on the arrow-bed, did not relinquish life during dakṣiṇāyana; he waited until uttarāyaṇa arrived and then deliberately accepted death.