तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणा: । मोह
tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ | mohaḥ, ajñānam, tyāgasyābhāvaḥ, karmāṇāṁ nirṇayaṁ na kartum aśakyatā, nidrā, garvaḥ, bhayam, lobhaḥ, svayaṁ śubha-karmasu doṣa-darśanam, smaraṇa-śakter abhāvaḥ, pariṇāmaṁ na cintayitum, nāstikatā, duścaritratā, nirviśeṣatā (śubha-aśubha-vivekābhāvaḥ), indriyāṇāṁ śaithilyam, hiṁsādi-nindya-doṣeṣu pravṛttiḥ, akāryaṁ kāryam iti ca ajñānaṁ jñānam iti ca manyanam, śatrutā, kārye manaḥ na lagnaṁ, aśraddhā, mūrkha-vicāraḥ, kuṭilatā, anavabodhaḥ, pāpa-karaṇam, ajñāna-ālasyādi-kāraṇāt dehasya gauravam, bhāva-bhakter abhāvaḥ, ajitendriyatā, nīca-karmasu anurāgaḥ—ete sarve durguṇāḥ tamo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | etebhyaḥ anyā api yā yā iha loke niṣiddhā matāḥ, tāḥ sarvāḥ tāmasya eva |
وایو نے کہا—طرح طرح سے تَمَس سے پیدا ہونے والی یہ سب خصلتیں قابو میں لائی اور پہچانی جاتی ہیں: فریب و جہالت؛ ترکِ دنیا کا فقدان؛ یہ طے نہ کر پانا کہ کون سا عمل کرنا چاہیے؛ نیند؛ غرور؛ خوف؛ لالچ؛ اپنے ہی نیک اعمال میں عیب نکالنا؛ یادداشت کا زوال؛ انجام پر غور نہ کرنا؛ اعلیٰ حقیقت سے انکار؛ بدچلنی؛ نیک و بد کی تمیز کا فقدان؛ حواس کی سستی؛ تشدد وغیرہ جیسے قابلِ مذمت عیوب میں مبتلا ہونا؛ ناجائز کو جائز اور جہالت کو علم سمجھنا؛ دشمنی؛ اپنے فرض میں بے دلی؛ بے اعتقادی؛ احمقانہ خیال؛ مکاری؛ ناسمجھی؛ گناہ کرنا؛ جہالت اور سستی کے سبب بدن کا بوجھل ہو جانا؛ قلبی بھکتی کا فقدان؛ حواس پر قابو نہ ہونا؛ اور پست اعمال سے لگاؤ—یہ سب تامسک گُن کے اثرات قرار دیے گئے ہیں۔ اور اس دنیا میں جو کچھ بھی ممنوع سمجھا جاتا ہے، وہ بھی تامسک ہی ہے۔
वायुदेव उवाच
The passage defines tamas through its observable ethical and psychological effects—delusion, inertia, lack of discernment, faithlessness, cruelty, and attachment to base actions—and implies that dharmic life requires recognizing and restraining these tendencies.
Vāyudeva is speaking as a teacher, enumerating the marks of tamas to guide the listener’s moral self-assessment and to distinguish forbidden, degrading impulses from conduct aligned with dharma.