Shloka 42
Vyāsa’s Boon-Offer and Dhṛtarāṣṭra’s Remorse in the Forest Assembly (आश्रमवासिक पर्व, अध्याय ३६)
ऊर्ध्वबाहु: स्मरन् मातु: प्ररुरोद युधिष्ठिर: । “अहो! धिक््कार है!' इस प्रकार अपनी निन्दा करके राजा युधिष्ठिर बहुत दुःखी हो गये तथा दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर अपनी माताको याद करके फूट-फूटकर रोने लगे ।। ४१६ || भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातर: सर्व एव ते,भीमसेन आदि सभी भाई रोने लगे। महाराज! कुन्तीकी वैसी दशा सुनकर अन्तःपुरमें भी रोने-बिलखनेका महान् शब्द सुनायी देने लगा
Ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda Yudhiṣṭhiraḥ. “Aho! dhikkāraḥ hai!” iti svanindāṃ kṛtvā rājā Yudhiṣṭhiraḥ atiduḥkhito ’bhavat; ubhau bhujau ūrdhvaṃ kṛtvā mātaraṃ smaran phūṭ-phūṭ-kara roditaḥ. Bhīmasenapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te ruroduḥ. Mahārāja, Kuntīyāḥ tādṛśīṃ daśāṃ śrutvā antaḥpure ’pi ruditavilāpasya mahān śabdaḥ śrūyate sma.
ماں کو یاد کر کے راجا یُدھِشٹھِر نے دونوں بازو بلند کیے اور پھوٹ پھوٹ کر رونے لگا۔ “ہائے! مجھ پر لعنت!”—یوں اپنی ہی ملامت کرتا ہوا وہ شدید غم میں ڈوب گیا۔ یہ دیکھ کر بھیم سین کی پیشوائی میں سب بھائی بھی رونے لگے۔ اور اے مہاراج، کُنتی کی اُس حالت کی خبر سنتے ہی اندرونِ محل میں بھی نوحہ و فریاد کی بڑی آواز اٹھ کھڑی ہوئی۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of responsibility and the sincerity of remorse: even a dharmic ruler like Yudhiṣṭhira is shaken by the suffering connected to his mother, and his self-reproach shows that moral sensitivity and accountability are integral to dharma.
Yudhiṣṭhira, remembering his mother Kuntī, raises his arms in anguish and weeps loudly while condemning himself. His brothers, led by Bhīma, also begin to cry, and the lament spreads into the inner apartments when Kuntī’s condition becomes known.