Shloka 45
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद् रणाजिरे,तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र, संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले, परम बुद्धिमान् जो ये श्रीमान् महाराज हैं, इनके जो सौ पुत्र समरांगणमें मारे गये थे, उनकी ये सौ स्त्रियाँ बैठी हैं। ये मेरी बहुएँ दुःख और शोकके आघात सहन करती हुई मेरे और महाराजके भी शोकको बारंबार बढ़ा रही हैं। महामुने! ये सब-की-सब शोकके महान् आवेगसे रोती हुई मुझे ही घेरकर बैठी रहती हैं
śrīmato 'sya mahābuddheḥ saṅgrāmeṣv apalāyinaḥ | putrasya te putraśataṃ nihataṃ yad raṇājire, tena ārambheṇa mahatā mām upāste mahāmune ||
وَیشَمپایَن نے کہا—اے مہامُنی! آپ کے بیٹے، یہ جلیل القدر بادشاہ—نہایت دانا اور جنگ میں کبھی پیٹھ نہ دکھانے والا—اس کے وہ سو بیٹے جو میدانِ کارزار میں مارے گئے، اسی عظیم سانحے کے صدمے سے ان کی یہ سو بیویاں میری خدمت میں لگی رہتی ہیں۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the human cost of war: even valor and intelligence cannot prevent the devastation that follows unrighteous conflict. It also highlights dharma in the form of continued service and familial obligation amid grief—sorrow does not erase duties, yet it deepens the moral weight of past choices.
Vaiśampāyana describes to a great sage that the widows of the slain Kaurava princes—‘a hundred’ in number—remain gathered around and serving the elders. Their mourning, born from the battlefield deaths of the king’s sons, continually intensifies the shared grief of the household in the forest-ashram setting of the Āśramavāsika narrative.