Shloka 29
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात् स वृषभध्वज: । महादेवजी प्रसन्न हुए। उन्होंने वृषभको अपना वाहन बनाया और उसीकी आकृतिसे अपनी ध्वजाको चिह्नित किया, इसीलिये वे “वृषभध्वज” कहलाये ।। ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपति: कृत: । ईश्वर: स गवां मध्ये वृषभाड्क: प्रकीर्तित:,तदनन्तर देवताओंने महादेवजीको पशुओंका अधिपति बना दिया और गौओंके बीचमें उन महेश्वरका नाम “वृषभांक” रख दिया
bhīṣma uvāca | dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmāt sa vṛṣabhadhvajaḥ | tato devair mahādevas tadā paśupatiḥ kṛtaḥ | īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣabhāṅkaḥ prakīrtitaḥ |
بھیشم نے کہا—اس نے وِرِشبھ کو اپنا واهن (سواری) بھی بنایا اور اپنے دھوَج (علم) پر بھی اسی کا نشان ثبت کیا؛ اسی لیے وہ ‘وِرِشبھ دھوج’ کہلایا۔ پھر دیوتاؤں نے مہادیو کو ‘پشوپتی’—تمام جانداروں کے رب—کے منصب پر مقرر کیا؛ اور گایوں کے درمیان وہی پرمیشور ‘وِرِشبھانک’، یعنی بیل کے نشان والا، کے نام سے مشہور ہوا۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse explains how divine names arise from attributes and symbols: Śiva’s relationship with the bull (as mount and banner-emblem) signifies sovereignty, protection, and lordship over living beings, hence titles like Vṛṣabhadhvaja and Paśupati.
Bhīṣma recounts that the gods honored Mahādeva by assigning him lordship over creatures (Paśupati) and by celebrating him with epithets connected to the bull, since the bull became both his vehicle and the emblem on his standard.