Shloka 5
अन्नदान-प्रशंसा (Praise of the Gift of Food) | Annadāna-Praśaṃsā
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! सम्पूर्ण प्राणियोंकों अभयदान देना, संकटके समय उनपर अनुग्रह करना, याचकको उसकी अभीष्ट वस्तु देना तथा प्याससे पीड़ित होकर पानी माँगनेवालेको पानी पिलाना उत्तम दान है और जिसे देकर दिया हुआ मान लिया जाय अर्थात् जिसमें कहीं भी ममताकी गन्ध न रह जाय, वह दान श्रेष्ठ कहलाता है। भरतश्रेष्ठ! वही दान दाताका अनुसरण करता है ।। हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च । एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतम्,सुवर्णदान, गोदान और भूमिदान--ये तीन पवित्र दान हैं, जो पापीको भी तार देते हैं
bhīṣma uvāca—yudhiṣṭhira! sarva-prāṇibhyo ’bhaya-dānaṃ, saṅkaṭa-kāle teṣāṃ prati anugrahaḥ, yācakāya iṣṭa-vastu-pradānaṃ, tṛṣārtaṃ jalaṃ yācamānaṃ pāyayituṃ ca—etad uttamaṃ dānam. yat tu dattvā dattam eva manyeta, yatra kvacid api mamatā-gandho na tiṣṭhet, tad dānaṃ śreṣṭham ucyate. bharata-śreṣṭha! tad eva dānaṃ dātāram anusarati. hiraṇya-dānaṃ go-dānaṃ pṛthivī-dānam eva ca—etāni vai pavitrāṇi, tārayanty api duṣkṛtam.
بھیشم نے کہا—یودھشٹھِر! سب جانداروں کو اَبھَے (بےخوفی) دینا، مصیبت کے وقت ان پر رحم کرنا، سائل کو اس کی مطلوبہ چیز دینا، اور پیاس سے بےتاب ہو کر پانی مانگنے والے کو پانی پلانا—یہی بہترین دان ہے۔ اور وہی دان برتر کہلاتا ہے جسے دے کر ‘دے دیا’ سمجھ لیا جائے، جس میں کہیں بھی مِلکیت و مَمَتا کی بو تک باقی نہ رہے؛ اے بھرت شریشٹھ، ایسا دان داتا کا پیچھا کرتا ہے۔ نیز سونے کا دان، گائے کا دان اور زمین کا دان—یہ تین پاکیزہ دان ہیں؛ یہ بدکردار کو بھی بداعمالیوں کے انجام سے پار اتار دیتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The highest charity is compassionate protection and relief—especially granting fearlessness, helping in crisis, fulfilling a worthy request, and giving water to the thirsty. A gift becomes ‘supreme’ when it is given without any lingering possessiveness; such giving spiritually accompanies and elevates the giver. Traditional major purifying gifts include gold, cows, and land.
In the Anushasana Parva’s instruction on dharma, Bhishma continues advising King Yudhishthira about the ethics of giving. He ranks forms of dāna, emphasizes inner renunciation (absence of mamatā) as the mark of superior charity, and then names three classical, highly meritorious gifts—gold, cows, and land.