Shloka 47
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्ग नास्ति दैवे प्रभुत्वम् | गुरुमिव कृतमग्रयं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकार: संचितस्तत्र तत्र,इस जीव-जगत्में उद्योगहीन मनुष्य कभी फूलता-फलता नहीं दिखायी देता। दैवमें इतनी शक्ति नहीं है कि वह उसे कुमार्गसे हटाकर सन्मार्गमें लगा दे। जैसे शिष्य गुरुको आगे करके चलता है उसी तरह दैव पुरुषार्थको ही आगे करके स्वयं उसके पीछे चलता है। संचित किया हुआ पुरुषार्थ ही दैवको जहाँ चाहता है, वहाँ-वहाँ ले जाता है
na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṁ vyapanayati vimārgaṁ nāsti daive prabhutvam | gurum iva kṛtam agryaṁ karma saṁyāti daivaṁ nayati puruṣakāraḥ saṁcitas tatra tatra ||
اس جانداروں کی دنیا میں جو شخص کوشش نہیں کرتا وہ کبھی حقیقتاً پھلتا پھولتا نہیں۔ دَیو (قسمت) میں اتنی خودمختار قوت نہیں کہ وہ سست کو کُراہ سے ہٹا کر سُراہ پر جما دے۔ بلکہ دَیو انسانی مردانگی و سعی کے پیچھے چلتا ہے: جیسے شاگرد استاد کو آگے رکھ کر چلتا ہے، ویسے ہی تقدیر کوشش کے پیچھے حرکت کرتی ہے۔ آدمی کی جمع کی ہوئی سعی ہی ‘قسمت’ کو جہاں چاہے وہاں لے جاتی ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Human effort (puruṣakāra) is primary: prosperity and moral progress do not come to the idle, and ‘fate’ is not an independent ruler that can reform a person by itself. Destiny is portrayed as following behind one’s accumulated actions and exertions.
Bhishma is instructing on dharma and right conduct, emphasizing ethical responsibility. In this teaching passage he argues against fatalism, explaining that personal initiative leads and what people call ‘daiva’ follows the momentum created by one’s deeds.