Shloka 40
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
राजर्षि धुन्धुमार यज्ञ करते-करते बूढ़े हो गये तथापि देवताओंके प्रसन्नतापूर्वक दिये हुए वरदानको त्यागकर गिरिवत्रजमें सो गये (यज्ञका फल नहीं पा सके) ।। पाण्डवानां हूतं राज्यं धार्तराष्ट्रमहाबलै: । पुन: प्रत्याह्दतं चैव न दैवाद् भुजसंश्रयात्,महाबली धृतराष्ट्र-पुत्रोंने पाण्डवोंका राज्य हड़प लिया था। उसे पाण्डवोंने पुनः बाहुबलसे ही वापस लिया। दैवके भरोसे नहीं
rājarṣiḥ dhundhumāraḥ yajñaṃ kurvan kurvan vṛddho 'bhavat tathāpi devatābhiḥ prasannatāpūrvakaṃ dattam varadānaṃ tyaktvā girivraje suṣvāpa (yajñaphalaṃ na prāpa) || pāṇḍavānāṃ hūtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭra-mahābalaiḥ punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivād bhujasaṃśrayāt ||
بھیشم نے کہا—راجَرشی دھندھومار یَجْیَ کرتے کرتے بوڑھے ہو گئے؛ مگر دیوتاؤں کے خوش ہو کر دیے ہوئے ور تک کو ترک کرکے وہ گریوَرج میں سو رہے، اس لیے یَجْیَ کا پھل نہ پا سکے۔ اسی طرح پاندوؤں کی حق سے حاصل کی ہوئی سلطنت کو مہابلی دھرتراشٹر کے بیٹوں نے چھین لیا تھا؛ اور پاندوؤں نے اسے پھر تقدیر کے سہارے نہیں، اپنے بازوؤں کی قوت کے بھروسے واپس لیا۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not abandon rightful action by leaning on “fate.” Even divine boons or ritual merit become fruitless if one lapses into passivity; success in dharma and kingship requires timely human effort (bhuja-saṃśraya) alongside whatever destiny provides.
Bhishma gives two illustrative cases: (1) the sage-king Dhundhumara, despite long sacrifice and a boon from pleased gods, renounces it and sleeps at Girivraja, losing the sacrifice’s fruit; (2) the Kauravas seize the Pandavas’ kingdom, and the Pandavas regain it through their own strength rather than trusting fate.