Shloka 8
इनसे भिन्न प्रकारके तथा भिन्न बर्ताववाले जो लोग हैं, वे सब सत्कारके पात्र नहीं हैं; अतः एकाग्रचित्त होकर प्रतिदिन सुपात्र पुरुषोंकी परीक्षा करनी चाहिये ।। अक्रोध: सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम् | अद्रोहो5नभिमानश्च ह्वीस्तितिक्षा दम: शम:,भारत! क्रोधका अभाव, सत्य-भाषण, अहिंसा, इन्द्रियसंयम, सरलता, द्रोहहीनता, अभिमानशूनन््यता, लज्जा, सहनशीलता, दम और मनोनिग्रह--ये गुण जिनमें स्वभावतः दिखायी दें और धर्मविरुद्ध कार्य दृष्टिगोचर न हों, वे ही दानके उत्तम पात्र और सम्मानके अधिकारी हैं
bhīṣma uvāca | akrodhaḥ satyavacanam ahiṃsā dama ārjavam | adroho 'nabhimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ | bhārata! ete guṇāḥ yatra svabhāvataḥ dṛśyante, dharmaviruddhaṃ ca karma na dṛśyate, te eva dānasya uttamapātrāḥ satkārārhāś ca |
بھیشم نے کہا— “اے بھارت! جن لوگوں کی طبیعت اور چال ڈھال جداگانہ اور ناموزوں ہو، وہ سب تعظیم و سَتکار کے لائق نہیں ہوتے۔ اس لیے یکسو دل کے ساتھ روز بہ روز سُپاتر مردوں کی جانچ کرنی چاہیے۔ غصّے سے پاکی، سچّا کلام، اہنسا، حواس پر ضبط، سادگی و راست روی، بدخواہی سے پاکی، بے تکلّفیِ غرور (عاجزی)، حیا، برداشت، خود ضبطی اور دل کا سکون—یہ اوصاف جن میں فطرتاً نمایاں ہوں اور جن میں دھرم کے خلاف کوئی عمل دکھائی نہ دے، وہی دان کے بہترین مستحق اور احترام کے سزاوار ہیں۔”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Charity and honor should be directed only to truly worthy recipients. Bhishma lists ethical virtues—non-anger, truthfulness, non-violence, self-restraint, straightforwardness, non-malice, humility, modesty, forbearance, discipline, and mental calm—and says that those in whom these appear naturally, with no conduct opposed to dharma, are the best recipients of gifts and respect.
In the Anushasana Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma, including the ethics of giving. Here he advises careful daily discernment in selecting recipients, emphasizing that social difference or outward appearance is not enough—moral character and dharmic conduct determine who deserves support and honor.