Shloka 3
ब्राह्मणपूजा-राजधर्मः | Royal Duty of Honoring Learned Brahmins
सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! परंतु सुना जाता है कि पूर्वकालमें विश्वामित्रजीने इसी शरीरसे ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया था और आप जो उसे सर्वथा दुर्लभ बता रहे हैं (ये दोनों बातें परस्पर विरुद्ध-सी जान पड़ती हैं) ।। वीतहव्यश्व नृपति: श्रुतो मे विप्रतां गत: । तदेव तावद् गाड़ेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो,मेरे सुननेमें यह भी आया है कि राजा वीतहत्य क्षत्रियसे ब्राह्मण हो गये थे। गड़ानन्दन प्रभो! अब मैं पहले उसी प्रसड़को सुनना चाहता हूँ
Yudhiṣṭhira uvāca: Satpuruṣeṣu śreṣṭha pitāmaha! śrūyate ca purākāle Viśvāmitro ’nenaiva śarīreṇa brāhmaṇatvaṃ prāptavān iti; bhavatā ca tad atyanta-durlabham ucyate—etad ubhayaṃ paraspara-virodham iva pratibhāti. Vītahavyaś ca nṛpatiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ. Tad eva tāvad, Gādeya, śrotum icchāmy ahaṃ vibho.
یُدھِشٹھِر نے کہا—اے پِتامہ! نیک لوگوں میں سب سے برتر! مگر یہ بھی سنا جاتا ہے کہ قدیم زمانے میں وِشوَامِتر نے اسی بدن کے ساتھ برہمنیت حاصل کر لی تھی، اور آپ دوسری طرف اسے نہایت دشوار و نایاب بتاتے ہیں—یہ دونوں باتیں مجھے باہم متضاد سی معلوم ہوتی ہیں۔ میں نے یہ بھی سنا ہے کہ راجا وِیتہویہ، جو کشتری تھا، برہمن بن گیا۔ اے گادھی کی نسل کے زورآور! پہلے اسی واقعے کی روداد سننا چاہتا ہوں۔
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira probes the relationship between birth-based identity and merit-based attainment: if Brahminhood is said to be rare, how do traditions of Viśvāmitra and Vītahavya becoming Brahmins fit? The verse frames a dharmic inquiry into whether spiritual/ethical excellence (tapas, conduct) can transform one’s social-religious status.
In the Anuśāsana discussions, Yudhiṣṭhira addresses Bhīṣma and raises an apparent contradiction in what is ‘heard’ in tradition. He cites two famous examples—Viśvāmitra and King Vītahavya—and asks Bhīṣma to narrate first the account of Vītahavya’s transformation.