Shloka 87

Chapter 2: Sudarśana Upākhyāna — Atithi-Dharma and the Conquest of Mṛtyu

Gṛhastha-Vrata

Devanagari script

पज्चभूतान्यतिक्रान्त: स्ववीर्याच्च मनोजव: । गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जिती,“अपने पराक्रमसे पञ्चभूतोंको लाँधचकर तुम मनके समान वेगवान्‌ हो गये हो। इस गृहस्थ-धर्मके आचरणसे ही तुमने काम और क्रोधपर विजय पा ली है”

Transliteration

pañcabhūtāny atikrāntaḥ svavīryāc ca manojavaḥ | gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitī ||

Translation

بھیشم نے کہا—اپنے ہی پرाकرم سے تم گویا پانچ مہابھوتوں کو بھی لانگھ گئے ہو اور من کی مانند تیز رفتار ہو گئے ہو۔ اسی گِرہستھ دھرم کے آچرن سے تم نے کام اور کروध پر فتح پا لی ہے۔

Word by Word

• पञ्च: five
• Type: Adjective
• Root: पञ्च
• Form: indeclinable numeral

• भूतानि: elements/beings (here: elements)
• भूतानि: Karma
• Type: Noun
• Root: भूत
• Form: neuter, accusative, plural

• अतिक्रान्तः: having overstepped/surpassed
• अतिक्रान्तः: Karta
• Type: Verb
• Root: अति-क्रम्
• Form: past active participle, masculine, nominative, singular

• स्व: one's own
• Type: Adjective
• Root: स्व
• Form: indeclinable/pronominal adjective (used in compound sense)

• वीर्यात्: by/through (your) prowess
• वीर्यात्: Karana
• Type: Noun
• Root: वीर्य
• Form: neuter, ablative, singular

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च
• Form: indeclinable

• मनोजवः: swift as the mind
• मनोजवः: Karta
• Type: Adjective
• Root: मनोजव
• Form: masculine, nominative, singular

• गृहस्थधर्मेण: by the householder’s duty/discipline
• गृहस्थधर्मेण: Karana
• Type: Noun
• Root: गृहस्थधर्म
• Form: masculine, instrumental, singular

• अनेन: by this
• अनेन: Karana
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (एतद्)
• Form: masculine/neuter, instrumental, singular

• कामक्रोधौ: desire and anger
• कामक्रोधौ: Karma
• Type: Noun
• Root: कामक्रोध
• Form: masculine, accusative, dual

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च
• Form: indeclinable

• ते: your
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद्
• Form: genitive singular (enclitic)

• जिती: having conquered
• जिती: Karta
• Type: Verb
• Root: जि
• Form: past active participle (Vedic/epic form), masculine, nominative, singular

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• pañcabhūta (five elements)
• gṛhastha-dharma (householder’s dharma)
• kāma
• krodha