Shloka 116
प्रमाणं प्राणनिलय: प्राणभृत् प्राणजीवन: । तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिग:,९५९ प्रमाणम्-स्वतःसिद्ध होनेसे स्वयं प्रमाणस्वरूप, ९६० प्राणनिलय:-प्राणोंके आधारभूत, ९६१ प्राणभृत्-समस्त प्राणोंका पोषण करनेवाले, ९६२ प्राणजीवन:- प्राणवायुके संचारसे प्राणियोंको जीवित रखनेवाले, ९६३ तत्त्वम्-यथार्थ तत्त्वरूप, ९६४ तत्त्ववित्-यथार्थ तत्त्वको पूर्णतया जाननेवाले, ९६५ एकात्मा-अद्वितीयस्वरूप, ९६६ जन्ममृत्युजरातिग:-जन्म, मृत्यु और बुढ़ापा आदि शरीरके थधर्मोंसे सर्वथा अतीत
bhīṣma uvāca | pramāṇaṁ prāṇanilayaḥ prāṇabhṛt prāṇajīvanaḥ | tattvaṁ tattvavidekātmā janmamṛtyujarātigaḥ ||
بھیشم نے کہا—وہ خود ثابت برہان ہے، حق کا پیمانہ۔ وہ سانسوں کا ٹھکانہ ہے؛ تمام قوّتِ حیات کا پرورش کرنے والا؛ اور پران کی حرکت سے جانداروں کو زندہ رکھنے والا۔ وہی حقیقت ہے، حقیقت کا جاننے والا؛ وہ یکتا، بے ثانی ذات ہے، اور پیدائش، موت اور بڑھاپے جیسے جسمانی اوصاف سے سراسر ماورا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Supreme principle as self-validating truth, the foundation and sustainer of life-breath, identical with ultimate Reality, and non-dual—transcending the bodily cycle of birth, death, and aging. Ethically, it redirects attention from transient bodily states to the imperishable ground of life and knowledge.
In the Anuśāsana Parva, Bhīṣma continues his instruction by describing the divine/ultimate reality through a litany of epithets. This verse functions as a devotional-philosophical characterization of the Supreme as the support of prāṇa and as beyond mortality.