Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(तथैव शूद्रा विहिता: सर्वधर्मप्रसाधका: । शूद्राश्न॒ यदि ते न स्यु: कर्मकर्ता न विद्यते ।।
śrīmaheśvara uvāca |
tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharma-prasādhakāḥ |
śūdrāś ca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate ||
trayaḥ pūrve śūdramūlāḥ sarve karmakarāḥ smṛtāḥ |
brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ ||
vārtā ca kāru-karmāṇi śilpaṁ nāṭyaṁ tathaiva ca |
ahiṁsakaḥ śubhācāro daivata-dvija-vandakaḥ ||
śūdro dharma-phalair iṣṭaiḥ svadharmeṇopayujyate |
evamādi tathānyac ca śūdradharma iti smṛtaḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṁ cāturvarṇyasya śobhane |
ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi śobhane ||
شری مہیشور نے فرمایا: “اسی طرح شودر بھی پورے دھرم کے نظام کو قائم و مکمل کرنے والے ٹھہرائے گئے ہیں۔ اگر شودر نہ ہوں تو خدمت کا کام کرنے والا کوئی نہ رہے۔ پہلے کے تینوں ورن شودر-مُول کہے گئے ہیں، کیونکہ خدمت و محنت کا کرنے والا شودر ہی مانا گیا ہے؛ برہمن وغیرہ کی خدمت ہی داس—یعنی شودر—کا دھرم یاد رکھا گیا ہے۔ تجارت، کاریگروں کے کام، ہنر و صنعت، اور ناٹک (اداکاری) بھی شودر کے فرائض بتائے گئے ہیں۔ اسے اہنسا پر قائم، نیک چال چلن والا، اور دیوتاؤں و دْوِجوں کی تعظیم و پوجا کرنے والا ہونا چاہیے۔ اپنے سْوَدھرم کے ذریعے شودر دھرم کے مطلوبہ پھل پاتا ہے؛ اسی طرح اور بھی بہت سی باتیں شودر-دھرم کے طور پر بیان کی گئی ہیں۔ اے خوبرو! میں نے چاتُروَرْنْیَ کے بارے میں ہر ورن کا دھرم تمہیں باری باری سب سنا دیا۔ اے سعادت مند خاتون! اب تم اور کیا سننا چاہتی ہو؟”
श्रीमहेश्वर उवाच
The passage frames the Śūdra’s role as essential to sustaining the wider dharmic order through service and practical occupations, while emphasizing ethical restraints (non-violence, good conduct) and reverence toward deities and the twice-born; it also asserts that fulfilling one’s own duty (svadharma) yields the desired fruits of dharma.
Śrī Maheśvara continues a didactic explanation of cāturvarṇya, describing the duties and virtues associated with the Śūdra and then concluding that he has explained the dharmas of all four varṇas one by one, asking the listener what else she wishes to hear.