Shloka 22
Śāṇḍilī–Sumanā-saṃvāda: Sat-strī-samudācāra and Pati-dharma
Conduct of the Virtuous Wife
सुखादेव परं दुःखं दुःखादप्यपरं सुखम् । दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावत:,महाप्राज्ञ! किंतु जो लोग विषयसुखोंमें आसक्त हैं, वे सुखसे ही महान् दुःखमें पड़ते हैं और जो तपस्या आदिके द्वारा दुःख उठाते हैं, उन्हें दु:खसे ही सुखकी प्राप्ति होती देखी जाती है। सुख और दुःख मनुष्यके स्वभावके अनुसार नियत हैं
sukhād eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhād apy aparaṃ sukham | dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ ||
اے نہایت دانا! خوشی ہی سے بڑا غم پیدا ہوتا ہے، اور غم ہی سے آگے چل کر خوشی بھی پیدا ہوتی ہے—یہ بات دیکھی جاتی ہے۔ فطرت کے اعتبار سے یہ آمد و رفت گویا مقرر ہے۔ جو لوگ حسی لذتوں سے چمٹے رہتے ہیں وہ خوشی ہی سے شدید دکھ میں جا گرتے ہیں؛ اور جو ریاضت و ضبط کے ذریعے مشقت اٹھاتے ہیں، وہ اسی مشقت سے خوشی پاتے ہوئے نظر آتے ہیں۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
Pleasure and pain are interlinked: attachment to sense-pleasures tends to culminate in suffering, while disciplined endurance of hardship (tapas, restraint) can mature into lasting well-being. The verse frames this as a regular pattern rooted in human nature (svabhāva).
In Anuśāsana Parva’s instruction-focused discourse, Vyāsa addresses a ‘greatly wise’ listener and states an observed moral-psychological principle: the pursuit of indulgent pleasure often reverses into misery, whereas voluntary hardship undertaken for discipline and virtue can yield happiness.