Shloka 3

Santaptaka’s Encounter with Five Pretas and Their Liberation through Viṣṇu’s Presence

विप्रः सन्तप्तकः कश्चित् तपसादग्धकिल्बिषः / संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह

vipraḥ santaptakaḥ kaścit tapasādagdhakilbiṣaḥ / saṃsārāsāratāṃ jñātvāraṇyaṣveva cacāra ha

سنتپتک نام کا ایک برہمن تپسیا سے اپنے گناہ جلا چکا تھا۔ اس نے دنیاوی زندگی کی بے ثباتی جان کر صرف جنگلوں ہی میں آوارہ گردی کی۔

vipraḥa brāhmaṇa
vipraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootvipra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन
santaptakaḥSantaptaka
santaptakaḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootsantaptaka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; विशेष्य-नाम
kaścita certain
kaścit:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootkaścid (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; अनिश्चितवाचक सर्वनाम (indefinite)
tapasāby austerity
tapasā:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Roottapas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd/करण), एकवचन
dagdha-kilbiṣaḥwhose sins were burnt (away)
dagdha-kilbiṣaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootdagdha (दह्-धातु, क्त कृदन्त) + kilbiṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (दग्धं किल्बिषं यस्य/दग्धकिल्बिषः) विशेषण (विप्रः)
saṃsāra-asāratāmthe worthlessness of worldly existence
saṃsāra-asāratām:
Karma (Object of knowing/कर्म)
TypeNoun
Rootsaṃsāra (प्रातिपदिक) + asāratā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; तत्पुरुषः (संसारस्य असारता)
jñātvāhaving known
jñātvā:
Kriya (पूर्वक्रिया/Adverbial)
TypeVerb
Rootjñā (धातु) + ktvā (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकाले कृत्य
araṇyeṣuin forests
araṇyeṣu:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootaraṇya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन
evaindeed/only
eva:
Sambandha (Emphasis/restriction)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (restrictive particle)
cacārawandered
cacāra:
Kriya (Main action/क्रिया)
TypeVerb
Rootcar (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
haindeed
ha:
Sambandha (Emphasis/निपात)
TypeIndeclinable
Rootha (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Tapas can burn impurities; insight into saṃsāra’s asāratā (insubstantiality) generates vairāgya and a turn toward liberation-oriented life.

Vedantic Theme: Viveka-vairāgya: discernment of the transient; citta-śuddhi through tapas; movement toward mumukṣutva.

Application: Practice disciplined restraint (tapas) and periodic retreat; reflect on impermanence to reduce compulsive attachment and reorient priorities toward inner freedom.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Type: wilderness/ascetic retreat

Related Themes: Garuda Purana narratives praising tapas and dispassion as purifiers; Santaptaka episode continuation (to describe his condition and its causes)

B
Brāhmaṇa
S
Santaptaka

FAQs

This verse presents tapas as a purifier that “burns” sins (kilbiṣa), enabling clarity about saṃsāra’s emptiness and supporting a life oriented toward liberation.

By stressing purification and detachment, it implies that reducing karmic burden and loosening worldly attachment are key preparations for the post-death journey described in the Preta Kanda.

Cultivate disciplined restraint (simple living, vows, ethical conduct) and reflect on impermanence—so actions reduce karmic harm and strengthen spiritual focus.