Shloka 8

Viṣṇv-ekapūjya-nirṇaya; Gaṅgā-Viṣṇupadī-māhātmya; Kali-yuga doṣa; Puṣkara-dharma of Viṣṇu-smaraṇa

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः / भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः / भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्

indropi vāyukaramarditavāyukūṭabinduṃ ca prāśya śirasi hyasahiṣṇumānaḥ / bhāgīrathī haripadāṅkamiti sma nityaṃ jānanmahāparamabhāgavatapradhānaḥ / bhaktyā ca khinnahṛdayaḥ paramādareṇa dhṛtvā svamūrdhni paramo hyaśivaḥ śivo 'bhūt

اندَر نے بھی، ہوا کے زور سے سر پر ٹکرائی ہوئی اس بوند کو برداشت نہ کر کے اسے پی لیا۔ بھاگیرتھی (گنگا) کو ہری کے قدموں کے نشان سے مزین جانتے ہوئے، وہ عظیم ترین پرم بھاگوت بھکت—بھکتی سے پگھلے دل کے ساتھ—نہایت ادب سے اسے اپنے سر پر دھارتا رہا؛ یوں ‘اشِو’ کہلانے والا بھی شِو—مبارک و سعید—بن گیا۔

indraḥIndra
indraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootindra (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (प्रथमा/1), Singular
apialso
api:
Sambandha/Emphasis (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormIndeclinable; particle (अपि = also/even)
vāyu-kara-mardita-vāyu-kūṭa-bindumthe drop from the wind-peak crushed by Vāyu’s hand
vāyu-kara-mardita-vāyu-kūṭa-bindum:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + kara (प्रातिपदिक) + mardita (कृदन्त-प्रातिपदिक) + vāyu (प्रातिपदिक) + kūṭa (प्रातिपदिक) + bindu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (द्वितीया/2), Singular; multi-tatpurusha ‘a drop (bindu) of the wind-peak (vayu-kūṭa) crushed by the hand of Vāyu’
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction
prāśyahaving drunk
prāśya:
Kriyā (क्रिया; pūrvakāla)
TypeVerb
Rootpra-aś (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त) ‘having eaten/drunk’
śirasion (his) head
śirasi:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśiras (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (सप्तमी/7), Singular
hiindeed
hi:
Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
FormIndeclinable; emphatic particle (निपात)
asahiṣṇu-mānaḥproud and unable to endure
asahiṣṇu-mānaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roota-sahiṣṇu (प्रातिपदिक) + māna (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; karmadhāraya ‘one whose pride is intolerant/one proud and unable to bear’
bhāgīrathīBhāgīrathī (Gaṅgā)
bhāgīrathī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhāgīrathī (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
hari-pada-aṅkamthe mark of Hari’s foot
hari-pada-aṅkam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roothari (प्रातिपदिक) + pada (प्रातिपदिक) + aṅka (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular; ‘mark/print of Hari’s foot’
itithus
iti:
Prakāra/Quotation (इति)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (इति-निपात)
sma(indeed/used to)
sma:
Tense-marker (निपात)
TypeIndeclinable
Rootsma (अव्यय)
FormIndeclinable; past-tense marker particle (स्म)
nityamalways
nityam:
Viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootnitya (प्रातिपदिक)
FormAccusative used adverbially (द्वितीया-अर्थे क्रियाविशेषण)
jānanknowing
jānan:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootjñā (धातु)
FormPresent active participle (शतृ), Nominative, Singular, Masculine; agreeing with ‘pradhānaḥ’
mahā-parama-bhāgavata-pradhānaḥthe foremost of the great supreme devotees
mahā-parama-bhāgavata-pradhānaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + parama (प्रातिपदिक) + bhāgavata (प्रातिपदिक) + pradhāna (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; descriptive compound ‘the foremost among the great supreme devotees’
bhaktyāwith devotion
bhaktyā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootbhakti (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Instrumental (तृतीया/3), Singular
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction
khinna-hṛdayaḥwith a distressed heart
khinna-hṛdayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkhinna (प्रातिपदिक) + hṛdaya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; bahuvrīhi ‘one whose heart is distressed’
parama-ādareṇawith utmost reverence
parama-ādareṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootparama (प्रातिपदिक) + ādara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental, Singular; ‘with highest reverence’
dhṛtvāhaving placed
dhṛtvā:
Kriyā (क्रिया; pūrvakāla)
TypeVerb
Rootdhṛ (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त) ‘having placed/held’
sva-mūrdhnion his own head
sva-mūrdhni:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsva (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + mūrdhan (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative, Singular; ‘on his own head’
paramaḥsupreme
paramaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootparama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
hiindeed
hi:
Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
FormEmphatic particle
aśivaḥinauspicious
aśivaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roota-śiva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; ‘inauspicious’
śivaḥŚiva
śivaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśiva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
abhūtbecame
abhūt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
FormAorist/Perfective past (लुङ्), Parasmaipada, 3rd person, Singular

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Recognition of Gaṅgā as Hari-pādāṅkita inspires intense devotion; reverent bearing of the sacred (mūrdhni dhāraṇa) transforms inauspiciousness into auspiciousness.

Vedantic Theme: Saṅga with the sacred (sat-saṅga/tīrtha-saṅga) and bhakti as transformative; nāma/artha shift (Aśiva→Śiva) as inner guṇa-pariṇāma through devotion.

Application: Cultivate ‘hari-pāda-smṛti’ when engaging with sacred symbols; practice humility (mūrdhni dhāraṇa as metaphor) by placing dharma and devotion above ego; treat tīrtha and devotees with highest reverence.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: celestial stream/descent point

Related Themes: Garuda Purana 3.29 (Gaṅgā’s sanctity and forms)

I
Indra
V
Vayu
B
Bhagirathi (Ganga)
H
Hari (Vishnu)
S
Shiva

FAQs

This verse stresses that Gaṅgā is sanctified by the touch/mark of Lord Hari’s feet, making her uniquely purifying and worthy of the highest reverence in devotional practice.

Indra cannot bear the force of the sacred drop on his head, while the foremost devotee reverently bears Gaṅgā—showing that devotion transforms one’s capacity and elevates the heart toward auspiciousness.

Approach sacred practices with humility and reverence—honoring what is holy (texts, rivers, rituals, teachers) as connected to the Divine, and letting devotion refine conduct and character.