Shloka 27

Viṣṇv-ekapūjya-nirṇaya; Gaṅgā-Viṣṇupadī-māhātmya; Kali-yuga doṣa; Puṣkara-dharma of Viṣṇu-smaraṇa

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र / ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

saṃjānātītyeva saṃjñāmavāpa saṃjñeti loke sūrya bhāryā khagendra / brahmaṇḍasya hyabhimānī tu devo virāḍiti hyabhidhāmāpa tena

‘سنجانات’—جاننے ہی سے اس نے ‘سنج्ञا’ نام پایا؛ پس اے خگندر، دنیا میں وہ ‘سنج्ञا’، سورج کی بھاریا، کہلاتی ہے۔ اور جو دیوتا برہمانڈ کا اَبھیمانی (حاکمِ باطن) ہے، اس نے بھی اسی کے سبب ‘ویرات’ کی سنج્ઞا حاصل کی۔

संजानातिknows/recognizes
संजानाति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + ज्ञा (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
इतिthus
इति:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक अव्यय (quotative)
एवindeed/just
एव:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
संज्ञाम्the name/designation
संज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसंज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अवापobtained
अवाप:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअव् + आप् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘obtained’
संज्ञाSaṃjñā (name)
संज्ञा:
Pratijñā (संज्ञा/विधेय)
TypeNoun
Rootसंज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (नाम)
इतिthus
इति:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक अव्यय
लोकेin the world
लोके:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (locative), एकवचन
सूर्यof the Sun
सूर्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (genitive), एकवचन (सम्बन्धे)
भार्याwife
भार्या:
Karta/Pratijñā (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootभार्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
खगेन्द्रO Garuḍa
खगेन्द्र:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootखगेन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
ब्रह्माण्डस्यof the universe
ब्रह्माण्डस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘ब्रह्मणः अण्डम्’/‘ब्रह्माण्ड’ (cosmic egg)
हिindeed/for
हि:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), कारण/निश्चयार्थक
अभिमानीpresiding (as the ego/identifier)
अभिमानी:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभिमानिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् ‘presiding/identifying (deity)’
तुbut
तु:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/पक्षान्तरे निपात (but/however)
देवःthe deity
देवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
विराट्Virāṭ
विराट्:
Pratijñā (विधेय/संज्ञा)
TypeNoun
Rootविराट् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (नाम)
इतिthus
इति:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक अव्यय
हिindeed
हि:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
अभिधाम्the appellation/name
अभिधाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअभिधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आपobtained
आप:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootआप् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
तेनthereby/for that reason
तेन:
Karaṇa/Hetu (करण/हेतु)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति (instrumental), एकवचन

Lord Vishnu (narrating to Garuda)

Concept: Names encode cognition and function; Virāṭ denotes the cosmic ‘I’-principle presiding over the manifested universe.

Vedantic Theme: Virāṭ as the macrocosmic aspect of Īśvara; the relation of individual identification to cosmic identification (abhimāna) as a teaching device.

Application: Use macrocosm–microcosm reflection: observe how ‘I’-sense operates, then contemplate its cosmic counterpart to loosen ego-fixation.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: cosmic totality

Related Themes: Garuda Purana 3.29.26 (Rohiṇī as Nārāyaṇa’s manifestation); Garuda Purana 3.29.28-30 (shift to tīrtha/śakti and mantra-personification)

G
Garuda (Khagendra)
S
Saṃjñā
S
Surya (Sun)
V
Virāṭ (Cosmic Being)
B
Brahmāṇḍa (Cosmic Egg)

FAQs

This verse links Virāṭ to the presiding self-identification (abhimāna) of the brahmāṇḍa, presenting Virāṭ as a cosmic identity through which the universe is apprehended as an embodied whole.

Indirectly, it frames a Purāṇic worldview where cosmic orders and presiding deities structure experience; such cosmology underlies later teachings on how the jīva moves through ordained realms and identities after death.

Use it to cultivate a wider perspective: personal ‘I’-sense is a limited reflection of cosmic ‘abhimāna’; remembering this supports humility, steadier dharma, and less ego-driven action.