Shloka 44

Brahma-vidyā through Yoga: Restraint, Pranava Japa, and Samādhi leading to Mokṣa

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् / आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः

hariṃ saṃsthāpya dehābje dhyāyanyo gī ca bhaktibhāk / ātmānamātmanā kecitpaśyanti dhyānacakṣuṣaḥ

جسم کے کنول (دل) میں ہری کو قائم کرکے، بھکتی والا یوگی دھیان کرے؛ اور بعض لوگ دھیان کی آنکھ سے آتما کو آتما ہی کے ذریعے دیکھتے ہیں۔

हरिम्Hari (Vishnu)
हरिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
संस्थाप्यhaving स्थापित/placed
संस्थाप्य:
Kriya (Attendant action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + स्था (धातु) → संस्थाप्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव (indeclinable verbal), पूर्वक्रिया (prior action)
देह-अब्जेin the body-lotus
देह-अब्जे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक) + अब्ज (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (‘lotus of the body’), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
ध्यायन्meditating
ध्यायन्:
Karta (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु) → ध्यायन् (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे
योगीa yogin
योगी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
भक्ति-भाक्possessed of devotion
भक्ति-भाक्:
Karta (Qualifier of subject/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootभक्ति (प्रातिपदिक) + भाज् (धातु) → भाक् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formउपपद-तत्पुरुष (‘possessing devotion’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्
आत्मानम्the Self
आत्मानम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आत्मनाby the Self
आत्मना:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
केचित्some (people)
केचित्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘क’ + ‘चित्’ (अव्यय-प्रत्यय)
पश्यन्तिsee
पश्यन्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपश् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपदम्
ध्यान-चक्षुषःwith meditative vision
ध्यान-चक्षुषः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootध्यान (प्रातिपदिक) + चक्षुस् (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-तत्पुरुष/करणार्थ (‘with the eye of meditation’), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (Vedic/poetic usage: -uṣaḥ as instr. pl.)

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Bhakti-yukta yoga: installing Hari in the heart and meditating leads to inner vision where ātman is realized by ātman.

Vedantic Theme: Antaryāmin (inner ruler) and ātma-jñāna; bhakti as a purifier that ripens into direct realization (aparokṣa-anubhava).

Application: Practice īṣṭa-devatā dhyāna: visualize Hari seated in the heart-lotus; combine nāma-smaraṇa with silent witnessing until ‘dhyāna-cakṣuḥ’ (inner clarity) arises.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Type: inner sacred locus (hṛdaya-puṇḍarīka)

Related Themes: Garuda Purana 1.235.43 (praṇava-dhyāna); Garuda Purana 1.235.45-47 (jñāna/yoga; ekacittatā; liberated yogin)

H
Hari
A
Atman

FAQs

This verse presents inner installation of Hari (Viṣṇu) in the dehābja (heart-lotus) as a direct meditative method where devotion and yoga combine, leading toward Self-realization and liberation-oriented insight.

It points to a liberating path: through bhakti-filled meditation, one gains dhyāna-cakṣu (contemplative vision) and realizes the Ātman—an insight that transcends fear of post-death states by rooting awareness in the Self.

Practice daily heart-centered meditation on Viṣṇu/Hari with devotion, cultivating steady attention (dhyāna) and ethical living; the aim is inner clarity—seeing the Self through the Self rather than being driven by anxiety about death or afterlife.