Shloka 12

Gāyatrī–Sandhyā Upāsanā: Śuddhi, Nyāsa, and Japa-Viniyoga

गायत्त्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्त्रीछन्दः / सविता देवता जपे विनियोगः / ॐ उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः / दृशे विश्वाय सूर्यम् / ॐ चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः / आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च / ॐ तच्चक्षर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् / पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् / शृणुयाम शरदः शतम् / ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखोविश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् / संबाहुभ्यां धमति संपत्रैद्यार्वाभूमी जनयन्देव एकः / देवा गातुविदो नाङ्गविद्वानाद्भमितमनसस्पत इमं देवयज्ञं स्वाहा वातेधाः जपेत्

gāyattryā viśvāmitra ṛṣirgāyattrīchandaḥ / savitā devatā jape viniyogaḥ / oṃ udutyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ / dṛśe viśvāya sūryam / oṃ citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ / āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca / oṃ taccakṣardevahitaṃ purastācchukramuccarat / paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam / śṛṇuyāma śaradaḥ śatam / oṃ viśvataścakṣuruta viśvatomukhoviśvato bāhuruta viśvataspāt / saṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatraidyārvābhūmī janayandeva ekaḥ / devā gātuvido nāṅgavidvānādbhamitamanasaspata imaṃ devayajñaṃ svāhā vātedhāḥ japet

گایتری کے لیے—رِشی وشوامتر، چھند گایتری، دیوتا سَوِتṛ؛ یہ جپ کا وِنیَوگ ہے۔ اوم: کیتو روپ کرنیں جات ویدس دیو-سورج کو سب کے دیدار کے لیے بلند اٹھاتی ہیں۔ اوم: دیوتاؤں کا عجیب و غریب چہرہ طلوع ہوا—وہ مِتر، وَرُن اور اگنی کی آنکھ ہے؛ اس نے آسمان و زمین اور بین الفضا کو بھر دیا؛ سورج ہی متحرک و ساکن جگت کی آتما ہے۔ اوم: وہ دیوہِتکارک چشمِ الٰہی مشرق میں روشن ہو کر اُبھرے؛ ہم سو خزاں دیکھیں، سو خزاں جئیں، سو خزاں سنیں۔ اوم: ہر سمت آنکھیں، ہر سمت چہرے، ہر سمت بازو اور ہر سمت قدم—ایک ہی دیو آسمان و زمین کو پیدا کر کے دو بازوؤں اور پروں سے پران وायु پھیلاتا ہے؛ اے راہ شناس دیوتاؤ، اے منسسپتے، اس دیویہ یَجْن کو سواہا—یوں واتےدھاہ کا جپ کیا جائے۔

gāyattryāby/with the Gāyatrī (meter)
gāyattryā:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootgāyatrī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Instrumental singular
viśvāmitraḥViśvāmitra
viśvāmitraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootviśvāmitra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
ṛṣiḥseer
ṛṣiḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootṛṣi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
gāyatrī-chandaḥthe Gāyatrī meter
gāyatrī-chandaḥ:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootgāyatrī (प्रातिपदिक) + chandas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुष (gāyatrīyāḥ chandaḥ)
savitāSavitṛ (Sun deity)
savitā:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootsavitṛ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
devatādeity (presiding deity)
devatā:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootdevatā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
japein (the act of) japa
jape:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootjapa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Locative singular
viniyogaḥapplication/assignment (ritual usage)
viniyogaḥ:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootviniyoga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
oṃOṃ
oṃ:
None
TypeIndeclinable
Rootoṃ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव-निपात (sacred syllable/particle)
udutyaṃup there/that (yonder)
udutyaṃ:
None
TypeIndeclinable
Rootud (उपसर्ग) + ut (अव्यय) + tyam (सर्वनाम-प्रातिपदिक tad)
Formनिपातसमूह/अव्यय (Vedic particle phrase)
jātavedasamJātavedas (the all-knowing one; Agni/Sun epithet)
jātavedasam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootjātavedas (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
devamthe god
devam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
vahanticarry/bear
vahanti:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√vah (वह्)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन — Present indicative, 3rd person plural
ketavaḥrays/bright signs
ketavaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootketu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Nominative plural
dṛśefor seeing
dṛśe:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootdṛś (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Dative singular
viśvāyafor all (the world)
viśvāya:
Sampradana (Beneficiary/सम्प्रदान)
TypeAdjective
Rootviśva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन — Dative singular (qualifying implicit ‘loka/jana’)
sūryamthe Sun
sūryam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootsūrya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
oṃOṃ
oṃ:
None
TypeIndeclinable
Rootoṃ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव-निपात
citramwonderful/bright
citram:
Karta (Predicate adjective/कर्ता)
TypeAdjective
Rootcitra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
devānāmof the gods
devānām:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन — Genitive plural
udagātrose/went up
udagāt:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootud (उपसर्ग) + √gā (गा)
Formलुङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन — Aorist, 3rd person singular
anīkamface/appearance/orb
anīkam:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootanīka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
cakṣuḥeye
cakṣuḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootcakṣus (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
mitrasyaof Mitra
mitrasya:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootmitra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
varuṇasyaof Varuṇa
varuṇasya:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootvaruṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
agneḥof Agni
agneḥ:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
āprāhas filled/pervaded
āprā:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootā (उपसर्ग) + √pṛ (पॄ/पृ)
Formलिट्/लुङ् वैदिक-रूप (अनिश्चित), प्रथमपुरुष, एकवचन — Vedic perfect/aorist-like, 3rd singular
dyāvā-pṛthivīheaven and earth
dyāvā-pṛthivī:
Karma/Adhikarana (Range/extent)
TypeNoun
Rootdyu (प्रातिपदिक) + pṛthivī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (समाहार-द्वन्द्व), प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual
antarikṣammid-space/atmosphere
antarikṣam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootantarikṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
sūryaḥthe Sun
sūryaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootsūrya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
ātmāself/soul
ātmā:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootātman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
jagataḥof the moving world
jagataḥ:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootjagat (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
tasthuṣaḥof the standing (stationary beings)
tasthuṣaḥ:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottasthuṣ (कृदन्त-प्रातिपदिक; √sthā)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular; परस्मैपदी-परिप्रयोग (स्थावर)
caand
ca:
None
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
oṃOṃ
oṃ:
None
TypeIndeclinable
Rootoṃ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव-निपात
tatthat
tat:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
cakṣuḥeye
cakṣuḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootcakṣus (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular (apposition to tat)
deva-hitāmbeneficial for the gods
deva-hitām:
Karta (Qualifier/कर्ता)
TypeAdjective
Rootdeva (प्रातिपदिक) + hita (कृदन्त; √dhā/√hi)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुष (devānāṃ hitam)
purastātin front/from the east
purastāt:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootpurastāt (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb of place)
śukrambright/pure
śukram:
Karta (Qualifier/कर्ता)
TypeAdjective
Rootśukra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
uccaratmoved up/rose
uccarat:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootud (उपसर्ग) + √car (चर्)
Formलुङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन — Aorist, 3rd person singular
paśyemamay we see
paśyema:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√paś (पश्)
Formलोट् (विधिलिङ्/आशीर्लिङ् प्रयोग), उत्तमपुरुष, बहुवचन — Optative/benedictive sense, 1st person plural
śaradaḥautumns/years
śaradaḥ:
Karma (Extent of time/कर्म)
TypeNoun
Rootśarad (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन — Accusative plural (time-extent)
śatama hundred
śatam:
Karma (Measure/कर्म)
TypeNoun
Rootśata (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular (measure)
jīvemamay we live
jīvema:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√jīv (जीव्)
Formलोट्/विधिलिङ् भाव, उत्तमपुरुष, बहुवचन — Optative/benedictive, 1st plural
śaradaḥyears
śaradaḥ:
Karma (Time-extent/कर्म)
TypeNoun
Rootśarad (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन — Accusative plural
śatama hundred
śatam:
Karma (Measure/कर्म)
TypeNoun
Rootśata (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
śṛṇuyāmamay we hear
śṛṇuyāma:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√śru (श्रु)
Formलोट्/विधिलिङ् भाव, उत्तमपुरुष, बहुवचन — Optative/benedictive, 1st plural
śaradaḥyears
śaradaḥ:
Karma (Time-extent/कर्म)
TypeNoun
Rootśarad (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन — Accusative plural
śatama hundred
śatam:
Karma (Measure/कर्म)
TypeNoun
Rootśata (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
oṃOṃ
oṃ:
None
TypeIndeclinable
Rootoṃ (अव्यय/प्रणव)
Formप्रणव-निपात
viśvataḥfrom all sides
viśvataḥ:
None
TypeIndeclinable
Rootviśvatas (अव्यय)
Formदिशावाचक अव्यय (adverb: from all sides)
cakṣuḥeye
cakṣuḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootcakṣus (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
utaand/also
uta:
None
TypeIndeclinable
Rootuta (अव्यय)
Formसमुच्चय/विकल्प-बोधक निपात (particle: and/also)
viśvataḥfrom all sides
viśvataḥ:
None
TypeIndeclinable
Rootviśvatas (अव्यय)
Formदिशावाचक अव्यय
mukhaḥface/mouth
mukhaḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootmukha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular (Vedic usage)
viśvataḥfrom all sides
viśvataḥ:
None
TypeIndeclinable
Rootviśvatas (अव्यय)
Formदिशावाचक अव्यय
bāhuḥarm
bāhuḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootbāhu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
utaand/also
uta:
None
TypeIndeclinable
Rootuta (अव्यय)
Formनिपात (also/and)
viśvataḥfrom all sides
viśvataḥ:
None
TypeIndeclinable
Rootviśvatas (अव्यय)
Formदिशावाचक अव्यय
pātmay (he) protect
pāt:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√pā (पा; protect)
Formलोट् (आशीर्लिङ् भाव), प्रथमपुरुष, एकवचन — Imperative/benedictive, 3rd singular
saṃ-bāhubhyāmwith both arms
saṃ-bāhubhyām:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootsam (उपसर्ग) + bāhu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, द्विवचन — Instrumental dual
dhamatiblows
dhamati:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√dham (धम्)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन — Present indicative, 3rd singular
saṃ-patraiḥwith wings/feathers
saṃ-patraiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootsam (उपसर्ग) + patra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन — Instrumental plural
dyāvā-bhūmīheaven and earth
dyāvā-bhūmī:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootdyu (प्रातिपदिक) + bhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन — Accusative dual
janayangenerating/producing
janayan:
Karta (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Root√jan (जन्)
Formशतृ-प्रत्यय कृदन्त (वर्तमान कृदन्त), प्रथमा, एकवचन, पुंलिङ्ग — Present active participle, nominative singular
devaḥthe god
devaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
ekaḥone/unique
ekaḥ:
Karta (Qualifier/कर्ता)
TypeAdjective
Rooteka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
devāḥO gods / the gods
devāḥ:
Sambodhana/Karta (Address/subject)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Nominative plural
gātu-vidaḥknowers of the path
gātu-vidaḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootgātu (प्रातिपदिक) + vid (कृदन्त; √vid)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Nominative plural; षष्ठी-तत्पुरुष (gātoḥ vidaḥ)
nanot
na:
None
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation particle)
aṅga-vitvānknower of the limbs (of ritual)
aṅga-vitvān:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootaṅga (प्रातिपदिक) + vidvān (कृदन्त; √vid)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; विद्वस्-प्रातिपदिक (knower)
adbhuta-manasasof wondrous mind
adbhuta-manasas:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootadbhuta (प्रातिपदिक) + manas (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular; कर्मधारय/तत्पुरुष भाव (adbhutaṃ manaḥ yasya)
pateO lord
pate:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootpati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन — Vocative singular
imamthis
imam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
deva-yajñamdivine sacrifice/ritual
deva-yajñam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक) + yajña (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular; षष्ठी-तत्पुरुष (devānāṃ yajñaḥ)
svāhāsvāhā
svāhā:
None
TypeIndeclinable
Rootsvāhā (अव्यय/मन्त्रपद)
Formमन्त्र-निपात (oblation exclamation)
vāte-dhāḥwind-setter (epithet)
vāte-dhāḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootvāta (प्रातिपदिक) + dhā (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; तत्पुरुष (vāte dhāḥ = wind-placer/one who sets in motion)
japetshould recite
japet:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√jap (जप्)
Formविधिलिङ् (संभावना/आदेश), प्रथमपुरुष, एकवचन — Optative, 3rd person singular

Lord Viṣṇu instructing Garuḍa (ritual/japa prescription within the discourse)

Concept: Sūrya/Savitṛ as the universal ‘cakṣus’ (divine eye) and as the Ātman of the moving and unmoving; contemplation yields longevity, clarity, and right orientation of mind.

Vedantic Theme: Antaryāmin/Ātman as the inner Self of jagat (tatasthuṣaś ca); unity behind multiplicity (eka-deva with all-sided limbs).

Application: Use as a structured solar-japa: begin with viniyoga, contemplate the Sun as divine witness, then recite longevity-prayers and the all-pervading form to steady attention and cultivate sattva.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: cosmic-directional

Related Themes: Garuda Purana (Preta-kalpa/Śrāddha sections): frequent use of Vedic mantras as ancillary recitations in rites; General Garuda Purana practice: japa-viniyoga framing before mantra use

V
Viśvāmitra
G
Gāyatrī
S
Savitṛ
S
Sūrya
J
Jātavedas
M
Mitra
V
Varuṇa
A
Agni
D
Devas

FAQs

It specifies the ṛṣi (Viśvāmitra), chandas (Gāyatrī), and devatā (Savitṛ), establishing the correct ritual framework for japa so the recitation is aligned with Vedic tradition.

It declares “sūrya ātmā jagatas”—the Sun as the Self of all moving and unmoving beings, presenting Sūrya not only as a celestial body but as a cosmic principle sustaining life and awareness.

Use it as a morning japa/prayer to cultivate clarity (cakṣuḥ), gratitude for life-force, and disciplined daily worship—paired with ethical living (dharma) for steadiness and longevity.