Shloka 1

Prastāra–Naṣṭa Procedures and Enumeration of Chandas

Laghu–Guru Computation

नामैकादशोत्तरद्विशशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / प्रस्तार आद्यगो ऽथो लः परतुल्यो ऽथ पूर्वगः / नष्टमध्ये समेंऽके लः समे ऽर्धे विषमे गुरुः

nāmaikādaśottaradviśaśatatamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca / prastāra ādyago 'tho laḥ paratulyo 'tha pūrvagaḥ / naṣṭamadhye sameṃ'ke laḥ same 'rdhe viṣame guruḥ

سوت نے کہا—یہ دو سو بارہواں ادھیائے ہے۔ ‘پرستار’ طریقے میں آغاز کا نشان ‘ل’ ہے؛ پھر پچھلے نمونے کے مطابق ترتیب بنتی ہے۔ ‘نَشٹ’ (ازسرِنو تشکیل) طریقے میں عدد جفت ہو تو ‘ل’ رکھا جاتا ہے؛ آدھا بھی جفت ہو تو ‘ل’ ہی؛ اور اگر طاق ہو تو ‘گُرو’ (طویل/بھاری) مانا جاتا ہے۔

nāmanamed
nāma:
Sambandha (Naming/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (marker: ‘called/namely’)
ekādaśa-uttara-dvi-śata-tamaḥthe two-hundred-and-eleventh
ekādaśa-uttara-dvi-śata-tamaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootekādaśa (संख्या) + uttara (प्रातिपदिक) + dvi (संख्या) + śata (प्रातिपदिक) + tama (तद्धित/प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण; तत्पुरुष-समास (द्विशतस्य एकादशोत्तरः; ‘-तम’ ordinal)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच्)
Formलिट् (Perfect); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद
prastāraḥprastāra (metrical expansion/table)
prastāraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootprastāra (प्रातिपदिक; छन्दः-परिभाषा)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
ādyagaḥstarting from the first
ādyagaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootādya (प्रातिपदिक) + ga (प्रातिपदिक/कृदन्त from √gam)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; तत्पुरुष (आद्यं गच्छति/आद्यः गः = first-going/starting)
athothen
atho:
Sambandha (Sequencer/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootatha + u (अव्यय-सन्धि)
Formअव्यय; अनुक्रमणार्थक (then/next)
laḥ‘la’ (symbol)
laḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootla (प्रातिपदिक; छन्दः-प्रतीक/लघु-चिह्न)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; परिभाषा-शब्द
paratulyaḥequal to the next/other
paratulyaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootpara (प्रातिपदिक) + tulya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; कर्मधारय (परः तुल्यः)
athathen
atha:
Sambandha (Sequencer/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रमणार्थक
pūrvagaḥgoing to the previous (one)
pūrvagaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + ga (प्रातिपदिक/कृदन्त from √gam)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; तत्पुरुष (पूर्वं गच्छति)
naṣṭa-madhyein the middle of the naṣṭa (procedure)
naṣṭa-madhye:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootnaṣṭa (कृदन्त, √naś नाशे; PPP) + madhya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक/पुं; सप्तमी एकवचन; तत्पुरुष (नष्टस्य मध्ये)
samein the even (case)
same:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक/पुं; सप्तमी एकवचन; विशेषण (in the even)
aṅkein the number/position
aṅke:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootaṅka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन
laḥ‘la’
laḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootla (प्रातिपदिक; प्रतीक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
samein the even
same:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक/पुं; सप्तमी एकवचन
ardhein the half
ardhe:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootardha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी एकवचन
viṣamein the odd
viṣame:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootviṣama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक/पुं; सप्तमी एकवचन
guruḥguru (heavy syllable)
guruḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootguru (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन

Sūta

Concept: Prastāra (systematic expansion) and Naṣṭa (reconstruction) procedures using ‘la’ and guru/laghu decisions based on even/odd (parity) of numbers and halves.

Vedantic Theme: Buddhi-niyama (disciplined intellect) and the idea that śabda-structure can be generated/recovered by rule—order underlying apparent complexity.

Application: Apply parity checks to generate or reconstruct metrical patterns; useful for students of prosody and for verifying manuscript readings.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.211.9 (transition from metre types to computational methods); Garuda Purana 1.212.2+ (expected continuation of prastāra/naṣṭa rules in the chapter)

S
Sūta

FAQs

This verse frames Prastāra (listing metrical patterns) and Naṣṭa (reconstructing a pattern from an index) as practical rules for handling laghu–guru sequences, supporting correct chandas and precise recitation.

It gives a parity rule: if the index is even, place laghu (la); then examine the half—if the half is even, laghu again; if the half is odd, guru—thus deriving the metrical sequence step-by-step.

Use these rules to verify meter while chanting or editing Sanskrit texts—ensuring syllable-length accuracy (laghu/guru), which improves correctness in mantra, stotra, and śloka recitation.