Shloka 12

Nāmāṣṭottara-dviśata: Gaṇa–Chandas–Yati Catalogue and Mnemonic Coding

Devanagari script

वृत्ता ननौ सगौ गः स्यान्नौ रलौ गः समद्रिका / रजरा ल्गौ श्येनिका स्याज्जसता गौ शिखण्डितम् / त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं पिङ्गलेन महात्मना

Transliteration

vṛttā nanau sagau gaḥ syānnau ralau gaḥ samadrikā / rajarā lgau śyenikā syājjasatā gau śikhaṇḍitam / triṣṭupchandaḥ samākhyātaṃ piṅgalena mahātmanā

Translation

وِرتّوں کی تعیین گن-ترتیب سے ہوتی ہے—“ننَو سگَو گَہ” سے ‘شیا’؛ “نَو رلَو گَہ” سے ‘سمدریکا’؛ “رجرا لگَو” سے ‘شیینکا’؛ اور “جستا گاو” سے ‘شکھنڈتم’ بنتا ہے۔ یوں مہاتما پِنگل نے تِرِشٹُپ چھند کی توضیح کی۔

Word by Word

• वृत्ता: metres
• वृत्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृत्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (वृत्तानि); छन्दोविषयक-प्रयोगः

• ननौ: ‘nanau’ (gaṇa)
• ननौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ननौ (प्रातिपदिक; गण-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गण-नाम

• सगौ: ‘sa’ and ‘gau’ (gaṇas)
• सगौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स-गौ (प्रातिपदिक; गण-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; सः च गौ च इति इतरेतर-द्वन्द्वः

• गः: ‘ga’ (gaṇa)
• गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ग (प्रातिपदिक; गण-चिह्न)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गण-चिह्न/नाम

• स्यात्: would be / is (as a rule)
• स्यात्: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नौ: ‘nau’ (gaṇa)
• नौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नौ (प्रातिपदिक; गण-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रलौ: ‘ra’ and ‘la’ (gaṇas)
• रलौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: र-ल (प्रातिपदिक; गण-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; रः च लः च इति द्वन्द्वः

• गः: ‘ga’ (gaṇa)
• गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ग (प्रातिपदिक; गण-चिह्न)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समद्रिका: ‘Samadrikā’ (a metre)
• समद्रिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समद्रिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वृत्त-नाम

• रजरा: ‘ra-ja-rā’ (gaṇa-sequence)
• रजरा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: र-ज-रा (प्रातिपदिक; गण-समूह-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रः जः राः इति द्वन्द्व-क्रम-निर्देशः

• लगौ: ‘la’ and ‘gau’ (gaṇas)
• लगौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ल-गौ (प्रातिपदिक; गण-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; लः च गौ च इति द्वन्द्वः; पाठे ‘lgau’

• श्येनिका: ‘Śyenikā’ (a metre)
• श्येनिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्येनिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वृत्त-नाम

• स्यात्: would be / is
• स्यात्: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• जसता: ‘ja-sa-tā’ (gaṇa-sequence)
• जसता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज-स-ता (प्रातिपदिक; गण-समूह-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; जः सः ताः इति द्वन्द्व-क्रम-निर्देशः; पाठे ‘jasatā’

• गौ: ‘gau’ (gaṇa)
• गौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गौ (प्रातिपदिक; गण-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• शिखण्डितम्: ‘Śikhaṇḍitam’ (a metre)
• शिखण्डितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिखण्डित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; वृत्त-नाम

• त्रिष्टुप्छन्दः: Triṣṭubh metre
• त्रिष्टुप्छन्दः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिष्टुप्-छन्दस् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (छन्दस्), प्रथमा, एकवचन; त्रिष्टुप् एव छन्दः इति कर्मधारयः

• समाख्यातम्: is called / has been named
• समाख्यातम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; धातु: ख्या (कथने/प्रख्याने)

• पिङ्गलेन: by Piṅgala
• पिङ्गलेन: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पिङ्गल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• महात्मना: by the great-souled (one)
• महात्मना: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; महान् आत्मा यस्य सः इति बहुव्रीहिः (epithet)

Speaker

Narrator/Compiler voice citing Piṅgala (prosody authority); within the Garuḍa Purāṇa’s instructional section

Philosophical Teaching

Concept: Chandas knowledge: mapping gaṇa sequences to named vṛttas; Triṣṭubh explained through Piṅgala’s system.

Vedantic Theme: Discipline (niyama) in śabda preserves meaning; form supports transmission of dharma and brahma-vidyā.

Application: Use the gaṇa keys (na-na-u etc.) to scan verses; improve accuracy in chanting Vedic/Purāṇic passages.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: textual/śāstric space (chandas-śāstra)

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.209.13 (additional vṛtta identifications); Garuda Purana 1.209.11 (mnemonic sound imagery)

Characters & Entities

• Piṅgala
• Triṣṭubh

FAQs

What is the importance of Triṣṭubh chandas in the Garuḍa Purāṇa?

This verse treats Triṣṭubh as a formally definable Vedic-style metre and preserves its identification through gaṇa-patterns, helping reciters maintain correct rhythm and textual accuracy.

How does this verse help in identifying the metre of a śloka?

It gives named vṛttas under the Triṣṭubh umbrella and specifies their gaṇa-sequences (e.g., nanau, sagau, etc.), which are used in Sanskrit prosody to scan syllable patterns and confirm the metre.

Practical application of this wisdom today?

Use the gaṇa-pattern method to verify metre while chanting or teaching—accurate chandas improves pronunciation, memorization, and faithful transmission of Purāṇic verses.