Shloka 30

Therapeutic Formulations for Glandular Swelling, Skin Diseases, Heat-Afflictions, Bleeding Disorders, Respiratory Complaints, and Vomiting

जातिपत्रं कोलपत्रं तथा चैव मनः शिला / एभिश्चैव कृता वर्तिर्बदर्यग्नौ महेश्वर / धूमपानं कासहरं नात्र कार्या विचारणा

jātipatraṃ kolapatraṃ tathā caiva manaḥ śilā / ebhiścaiva kṛtā vartirbadaryagnau maheśvara / dhūmapānaṃ kāsaharaṃ nātra kāryā vicāraṇā

جاتی کے پتے، کول (بیر) کے پتے اور منہَشِلا—ان سے بتی بنا کر بدری کی لکڑی کی آگ میں دھونی دے کر دھواں لیا جائے۔ اے مہیشور! یہ دھومپان کھانسی کو دور کرتا ہے؛ اس میں کوئی تردد نہیں۔

जातिपत्रम्jāti-leaf (jasmine leaf)
जातिपत्रम्:
Samuccita (Listed ingredient)
TypeNoun
Rootजाति + पत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (जात्याः पत्रम्)
कोलपत्रम्jujube leaf
कोलपत्रम्:
Samuccita (Listed ingredient)
TypeNoun
Rootकोल + पत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (कोलस्य पत्रम्)
तथाlikewise
तथा:
Discourse adverb
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb)
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Emphasis (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात (emphatic particle)
मनःशिलाmanaḥśilā (realgar)
मनःशिला:
Samuccita (Listed ingredient)
TypeNoun
Rootमनः + शिला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषः
एभिःwith these
एभिः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Emphasis (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात (emphatic particle)
कृताmade/prepared
कृता:
Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘निर्मिता’ अर्थे
वर्तिःwick/roll (for fumigation)
वर्तिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
बदर्यग्नौin the fire of badarī-wood
बदर्यग्नौ:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootबदरी + अग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः (बदरी-काष्ठस्य अग्निः)
महेश्वरO Maheśvara
महेश्वर:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहेश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
धूमपानम्smoke-inhalation
धूमपानम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधूम + पान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषः (धूमस्य पानम्)
कासहरम्cough-removing
कासहरम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकास + हर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (कासं हरति इति)
not
:
Negation (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय (negation particle)
अत्रhere/in this matter
अत्र:
Adhikarana (Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb of place)
कार्याto be done
कार्या:
Vidhi (Injunctive qualifier/विधि)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) + यत् (कृदन्त)
Formकर्तव्यतार्थक कृदन्त (gerundive), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘विचारणा’ इति विशेष्ये
विचारणाconsideration/deliberation
विचारणा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविचारणा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Lord Vishnu (in instruction to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: Right application of agni and substances transforms them into effective therapy; certainty comes from tested śāstra-prayoga.

Vedantic Theme: Agni as transformative principle; disciplined use of means rather than doubt-driven inaction.

Application: Prepare a wick (varti) from specified leaves and manaḥśilā; burn in badarī-wood fire and perform controlled dhūmapāna for cough, with caution and proper method.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: hermitage/household hearth

Related Themes: Garuda Purana 1.190 (dhūmapāna and respiratory remedies)

M
Maheśvara

FAQs

This verse presents dhūmapāna as a practical therapeutic method—using specific leaves and manaḥśilā prepared as a wick and smoked—to alleviate cough, emphasizing its efficacy.

It does not directly address the soul’s journey; instead, it appears within an instructional context where Vishnu conveys applied knowledge, here focusing on a health remedy (kāsahara) rather than afterlife doctrine.

It highlights the traditional idea of targeted herbal/mineral fumigation for respiratory issues; in modern practice, such methods should be approached cautiously and under qualified guidance due to the mention of manaḥśilā (realgar).