Shloka 52

Treatment of Nāḍī-vraṇa, Bhagandara, Upadaṃśa, Fractures, Kuṣṭha/Śvitra, Āmlapitta, ENT–Eye Disorders, and Bleeding Conditions

Devanagari script

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी / सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये

Transliteration

pañcamūliśṛtaṃ kṣīraṃ syāccitrakaharītakī / sarpirguḍaḥ ṣaḍaṅgaścayūṣaḥ pīnasaśāntaye

Translation

پانچ جڑوں (پنچمول) کے ساتھ ابلا ہوا دودھ مفید ہے۔ چترک کے ساتھ ہریتکی، گھی کے ساتھ گُڑ، اور چھ اجزا سے تیار کیا گیا جوشاندہ—یہ سب پینس (دائمی نزلہ/ناک کی رطوبت) کو शांत کرنے کے لیے مقرر ہیں۔

Word by Word

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• मूलि: roots (group of root-drugs)
• मूलि: None
• Type: Noun
• Root: मूलि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (उत्तरपद)

• पञ्चमूलि: the five-root group (pañcamūla)
• पञ्चमूलि: None
• Type: Noun
• Root: पञ्च + मूलि (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: द्विगुसमास; स्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपदसमूह)

• शृतम्: boiled
• शृतम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रि/श्रु (धातु ‘श्रि/श्रु’?; here शृ ‘to cook/boil’) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle) शृ (धातु) → शृत; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (क्षीरम्)

• पञ्चमूलिशृतम्: boiled with pañcamūla
• पञ्चमूलिशृतम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चमूलि + शृत (कृदन्त)
• Form: तत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘पञ्चमूल्या शृतम्’

• क्षीरम्: milk
• क्षीरम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• स्यात्: should be
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• चित्रक: plumbago (citraka)
• चित्रक: None
• Type: Noun
• Root: चित्रक (प्रातिपदिक)
• Form: समासाङ्ग (पूर्वपद)

• हरीतकी: harītakī (chebulic myrobalan)
• हरीतकी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरीतकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• चित्रकहरीतकी: harītakī prepared with citraka
• चित्रकहरीतकी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्रक + हरीतकी (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: तत्पुरुषसमास (सम्बन्ध/उपयोग); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘चित्रकेण (युक्ता) हरीतकी’

• सर्पिः: ghee
• सर्पिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्पिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; (visarga before g)

• गुडः: jaggery
• गुडः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गुड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• सर्पिर्गुडः: ghee and jaggery
• सर्पिर्गुडः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्पिस् + गुड (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: इतरेतर-द्वन्द्व; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (समाहार/एकवचनप्रयोग)

• षड्: six
• षड्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षट् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• अङ्गः: parts/ingredients
• अङ्गः: None
• Type: Noun
• Root: अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (उत्तरपद)

• षडङ्गः: six-ingredient (preparation)
• षडङ्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: षट् + अङ्ग (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: द्विगुसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• च: and
• च: None
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• यूषः: broth/soup
• यूषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यूष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• पीनस: coryza/rhinitis
• पीनस: None
• Type: Noun
• Root: पीनस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)

• शान्तये: for pacification
• शान्तये: Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: शान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; सम्प्रदान (purpose)

• पीनसशान्तये: for relief of rhinitis
• पीनसशान्तये: Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: पीनस + शान्ति (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: तत्पुरुषसमास; स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; ‘पीनसस्य शान्तये’

Speaker

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Medical Ayurveda

Dosha: Kapha

Philosophical Teaching

Concept: Balance through appropriate combinations—nourishing carriers (milk, ghee) with pungent/digestive herbs to restore function.

Vedantic Theme: Harmony (samatva) in embodied life; maintaining the instrument for higher aims.

Application: For chronic rhinitis/catarrh, use milk boiled with pañcamūla; consider chitraka-haritaki, ghee-jaggery, and a six-ingredient decoction as prescribed in the tradition.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.171 (pratishyaya/pinasa remedies; pañcamūla usage)

Characters & Entities

• Vishnu
• Garuda

FAQs

What does the Garuda Purana recommend for pīnasa (rhinitis/catarrh)?

It lists panchamula-boiled milk, chitraka with haritaki, ghee with jaggery, and a six-ingredient decoction/soup as measures to pacify pīnasa.

Why are multiple preparations listed in one verse?

The verse functions like a compact medical note: it enumerates alternative or complementary formulations traditionally chosen according to constitution, severity, and availability of ingredients.

Practical application of this wisdom today?

It highlights diet-based and herb-based support for chronic nasal congestion; for safe use, consult an Ayurvedic practitioner, especially if symptoms are persistent or allergic/infectious.