Shloka 33

Treatment of Nāḍī-vraṇa, Bhagandara, Upadaṃśa, Fractures, Kuṣṭha/Śvitra, Āmlapitta, ENT–Eye Disorders, and Bleeding Conditions

Devanagari script

(अथाम्लपित्तचिकित्सा) धात्रीनिम्बफलं तद्वद्गोमूत्रेण च चित्रकम् / वासामृतापर्पटिकानिम्बभूनिम्बमार्करैः (वैः) / त्रिफलाकुलत्थैः क्वाथः सक्षौद्रश्चाम्लपित्तहा

Transliteration

(athāmlapittacikitsā) dhātrīnimbaphalaṃ tadvadgomūtreṇa ca citrakam / vāsāmṛtāparpaṭikānimbabhūnimbamārkaraiḥ (vaiḥ) / triphalākulatthaiḥ kvāthaḥ sakṣaudraścāmlapittahā

Translation

اب آمل پِتّ کی چِکِتسا: دھاتری (آملہ) اور نیم کا پھل لیا جائے؛ اسی طرح گوموتر کے ساتھ چترک تیار کیا جائے۔ وासा، امِرتا (گُڈوچی)، پرپٹیکا، نیم، بھونیم، مارکر، نیز تریفلا اور کُلتھ—ان سب کا جوشاندہ شہد کے ساتھ پینے سے آمل پِتّ ختم ہوتا ہے۔

Word by Word

• अथ: now; next
• अथ: Sambandha (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अधिकार/अनन्तरबोधक-अव्ययम् (now/then; section marker)

• आम्लपित्तचिकित्सा: treatment of amlapitta (hyperacidity)
• आम्लपित्तचिकित्सा: Vishaya (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: आम्लपित्त + चिकित्सा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (treatment of hyperacidity)

• धात्रीनिम्बफलम्: (a mix of) āmalakī and nimba fruit
• धात्रीनिम्बफलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धात्री + निम्ब + फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; समाहार-द्वन्द्वः (fruits of dhātrī and nimba)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Sambandha (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तद्धित)
• Form: तुल्यताबोधक-अव्ययम् (in the same way)

• गोमूत्रेण: with cow urine
• गोमूत्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गो + मूत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (cow-urine)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• चित्रकम्: citraka
• चित्रकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्रक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्

• वासा: vāsā
• वासा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वासा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम् (समुच्चय-गणनायाम्)

• अमृता: amṛtā/guḍūcī
• अमृता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अमृता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• पर्पटिका: parpaṭikā (herb)
• पर्पटिका: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पर्पटिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• निम्ब: nimba (neem)
• निम्ब: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: निम्ब (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• भूनिम्ब: bhūnimba (Andrographis)
• भूनिम्ब: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भू + निम्ब (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (ground-nimba)

• मार्करैः: with mārkara(s) (herb/ingredient)
• मार्करैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मार्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), बहुवचनम्

• वैः: indeed (optional)
• वैः: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: पादपूरण/निश्चयार्थक-अव्ययम् (indeed; optional reading)

• त्रिफलाकुलत्थैः: with triphalā and kulattha (horsegram)
• त्रिफलाकुलत्थैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्रिफला + कुलत्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक-प्रयोगः, तृतीया (3rd/करण), बहुवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (triphala and horsegram)

• क्वाथः: decoction
• क्वाथः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्वाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्

• सक्षौद्रः: with honey
• सक्षौद्रः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + क्षौद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः (with honey) विशेषणम् क्वाथः

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• आम्लपित्तहा: remover of amlapitta
• आम्लपित्तहा: Vidhaya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: आम्लपित्त + ह (कृदन्त; हन् धातु)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः; ‘हा’ = हन्-धातोः कृत् (killer/remover) विशेषणम् क्वाथः

Speaker

Lord Vishnu (teaching Garuda)

Medical Ayurveda

Dosha: Pitta

Philosophical Teaching

Concept: Balance and moderation are restored through appropriate herbs and disciplined intake; suffering is addressed through right regimen.

Vedantic Theme: Practical upāya for duḥkha-śamana; harmony (sāmyāvasthā) as a condition supportive of sattva and contemplation.

Application: Prepare kvātha with dhātrī and nimba fruits; process citraka with gomūtra; include vāsā, amṛtā (guḍūcī), parpaṭikā, nimba, bhūnimba, mārkara, triphalā, and kulattha; take with honey to alleviate āmlapitta.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.171 (āmlapitta-cikitsā heading and adjacent digestive/skin remedies)

Characters & Entities

• Vishnu
• Garuda

FAQs

What is the importance of āmlapitta-cikitsā in the Garuda Purana?

This verse preserves a practical Ayurvedic protocol within the Purana, showing how dharma-texts also transmit health regimens for balancing pitta and digestive disorders.

How does this verse explain the path of the soul?

It does not discuss afterlife themes here; instead, it focuses on bodily well-being through herbal formulations, reflecting the Purana’s broader scope beyond preta-related topics.

Practical application of this wisdom today?

It highlights classical bitter herbs, decoctions, and honey as a traditional approach to acidity—best approached today only under qualified Ayurvedic guidance.