Shloka 14

Dhanvantari’s Therapeutics: Jvara to Vraṇa

Fever, GI Disorders, Bleeding, Respiratory, Urinary, Swelling, and Wound Care

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वादि पाठानागरधान्यकम् / एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम्

balāśvadaṃṣṭrābilvādi pāṭhānāgaradhānyakam / etadāhārasaṃyoge hitaṃ sarvātisāriṇām

بَلا، اَشوَدَنشٹرا، بِلو وغیرہ—اور ساتھ پاتھا، سونٹھ اور دھنیا—ان کا غذا میں مناسب امتزاج ہر قسم کے اتیسار کے مریضوں کے لیے مفید ہے۔

बलाbalā (Sida cordifolia)
बला:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootबला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (ingredient-name used in compound)
अश्व-दंष्ट्राaśvadaṃṣṭrā (Gokṣura/related herb-name)
अश्व-दंष्ट्रा:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootअश्व + दंष्ट्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अश्वस्य दंष्ट्रा इव) (औषधिद्रव्यनाम)
बिल्व-आदिbilva and the like
बिल्व-आदि:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootबिल्व (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव (बिल्वं आदिः यस्मात्—'bilva etc.')
पाठpāṭhā (Cissampelos pareira)
पाठ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootपाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (ingredient-name used in compound)
नागरdry ginger
नागर:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootनागर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (ingredient-name used in compound)
धान्यकम्coriander
धान्यकम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधान्यक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
एतत्this
एतत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आहार-संयोगेin combination with diet/food
आहार-संयोगे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootआहार + संयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (आहारस्य संयोगः)
हितम्beneficial
हितम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootहित (धा धातु/√धा 'to place' + क्त; 'placed/beneficial')
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-विशेषण
सर्व-अतीसारिणाम्of all diarrhoea-patients
सर्व-अतीसारिणाम्:
Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootसर्व + अतीसारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), बहुवचन; तत्पुरुष (सर्वेषां अतीसारिणां)

Lord Vishnu (in dialogue with Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata

Concept: Right food-combination (āhāra-saṃyoga) is central to health; disciplined diet is a form of self-governance.

Vedantic Theme: Sattva through regulated intake; mastery of senses (indriya-nigraha) supports clarity.

Application: Combine balā, aśvadanṣṭrā, bilva (and related), pāṭhā, dry ginger, and dhānyaka appropriately in diet for atisāra sufferers, tailored to strength and stage of disease.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.170 (diet and decoction measures for atisāra)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

This verse highlights bilva-centered dietary combinations as a classical, practical measure for controlling atisāra, reflecting the text’s medicinal tradition.

It does not narrate the soul’s journey; instead, it teaches health-supporting conduct (pathya āhāra) that sustains one’s dharma in embodied life.

It suggests using specific digestive-support herbs as part of diet; for acute diarrhoea, dehydration risk is serious—seek medical care while using traditional measures responsibly.