Shloka 37

Anupāna and the Doṣa-Effects of Foods, Waters, Dairy, Oils, and Preparations

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् / दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम्

raucyamagnikaraṃ rūkṣaṃ kaphaghnaṃlaghu nairjharam / dīpanaṃ pittalaṃ kaupamaudbhidaṃ pittanāśanam

چشمے کا پانی لذیذ، ہاضمے کی آگ کو بڑھانے والا، خشک، کَف کو دور کرنے والا اور ہلکا ہوتا ہے۔ کنویں کا پانی ہاضمہ بڑھاتا ہے مگر پِتّہ بڑھاتا؛ اور زمین سے خود اُبلنے والا پانی پِتّہ کو شانت کرنے والا کہا گیا ہے۔

रौच्यम्pleasant/tasty, agreeable
रौच्यम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरौच्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (neuter, nominative/accusative singular; adjective)
अग्निकरम्kindling digestion (fire-producing)
अग्निकरम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअग्नि (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अग्नेः करः = producing digestive fire)
रूक्षम्dry
रूक्षम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरूक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम्
कफघ्नम्destroying kapha
कफघ्नम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकफ (प्रातिपदिक) + घ्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (कफं हन्ति)
लघुlight (easy to digest)
लघु:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootलघु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम्
नैर्झरम्from a spring/stream
नैर्झरम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनैर्झर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (spring/stream-origin)
दीपनम्appetizing, kindling digestion
दीपनम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीपन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (appetizing/digestive-stimulating)
पित्तलम्increasing pitta
पित्तलम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपित्तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (pitta-increasing)
कौपम्from a well
कौपम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकौप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (well-water related)
औद्भिदम्earth-born/subterranean
औद्भिदम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootऔद्भिद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (arising from the earth; subterranean)
पित्तनाशनम्destroying pitta
पित्तनाशनम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपित्त (प्रातिपदिक) + नाशन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पित्तस्य नाशनम्)

Lord Vishnu (in discourse to Garuda)

Dosha: Kapha/Pitta

Concept: Right choice of water according to its source and its effect on agni and doṣas.

Vedantic Theme: Sharira as an instrument for dharma-sādhana; maintaining sattvic equilibrium supports higher pursuits.

Application: Choose spring-water for lightness and kapha reduction; use well-water cautiously if pitta is high; prefer natural upwelling water when pitta aggravation is present.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.169.38-41 (continuation of dravya-guṇa: water and milk qualities)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

The verse praises spring-water as light and kapha-reducing while strengthening digestive fire, indicating its suitability for sluggish digestion and heaviness.

It focuses on bodily and dietary regulation rather than afterlife geography; in the Purana’s broader frame, such regulation supports sattva, purity, and readiness for rites that affect post-death welfare.

Match water type to symptoms: use lighter, cleaner sources when kapha is high; if prone to heat/acidity (pitta), avoid overly heating waters and prefer cooling, non-irritating sources—always ensuring safety and potability.