Shloka 19

Anupāna and the Doṣa-Effects of Foods, Waters, Dairy, Oils, and Preparations

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी / त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे

kaliṅgālābunī pittanāśinī vātakāriṇī / trapuṣorvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe

کلِنگ اور آلابو پِتّہ کو مٹاتے ہیں مگر وات کو بڑھاتے ہیں۔ ترپُش اور وارُک وات اور شلیشم (کف) کو بڑھاتے ہیں، لیکن پِتّہ کو روکتے ہیں۔

कलिङ्गालाबुनीkaliṅgā-lābunī (a gourd variety)
कलिङ्गालाबुनी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकलिङ्ग + अलाबुनी (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुष (kaliṅga-type gourd; a variety of alābu)
पित्तनाशिनीpitta-destroying
पित्तनाशिनी:
Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootपित्त + नाशिनी (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषण (destroying pitta)
वातकारिणीvāta-producing
वातकारिणी:
Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootवात + कारिणी (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषण (producing/increasing vāta)
त्रपुषोःof trapuṣa (and)
त्रपुषोः:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootत्रपुष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), द्विवचन; ‘of the two: trapuṣa (cucumber-like) and vāruka’ (genitive dual)
वारुकेof vāruka (a melon)
वारुके:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootवारुक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), द्विवचन; त्रपुषोः इति सह समुच्चयार्थे (genitive dual: of vāruka)
वातश्लेष्मलेin vāta- and kapha-dominant (states)
वातश्लेष्मले:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवात + श्लेष्मल (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), द्विवचन; कर्मधारय (in conditions that are vāta-and-śleṣman/kapha-dominant)
पित्तवारणेin pitta-restraining (states)
पित्तवारणे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootपित्त + वारण (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), द्विवचन; तत्पुरुष (in pitta-checking/obstructing conditions)

Lord Vishnu (in dialogue to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata/Pitta/Kapha

Concept: Contextual knowledge: the same food can pacify one doṣa while aggravating another; apply discernment rather than absolutism.

Vedantic Theme: Viveka (discrimination) applied to prakṛti and embodied conditions; skill-in-means (upāya-kauśalya) in living.

Application: Choose kaliṅga/ālabū when pitta is high but guard against vāta; choose trapuṣa/vāruka with awareness they may raise vāta/kapha while checking pitta.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.169 (comparative doṣa effects of foods)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

It gives a nuanced rule: some foods pacify pitta but may raise vāta/kapha, emphasizing individualized dietary choices rather than one-size-fits-all prescriptions.

The verse is not an afterlife passage; it supports the broader Garuda Purana ethic that disciplined, informed living (including diet) is part of dharma.

If following a tridoṣa approach, use these items with awareness: pitta-reducing foods may still aggravate vāta/kapha, so balance them with suitable preparations and overall diet.