Shloka 4

Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् / तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्

uṣṇāmla lavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt / tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt

گرم، ترش، نمکین، کھارا، تیز اور بدہضمی پیدا کرنے والے کھانوں سے، اور تیز دھوپ، آگ کی تپش، شراب نوشی اور غصّے میں مبتلا رہنے سے—پِتّہ (حرارت) بھڑک اٹھتا ہے۔

उष्ण-अम्ल-लवण-क्षार-कटुक-अजीर्ण-भोजनात्from eating hot, sour, salty, alkaline, pungent foods, and from eating during indigestion
उष्ण-अम्ल-लवण-क्षार-कटुक-अजीर्ण-भोजनात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootउष्ण (प्रातिपदिक) + अम्ल (प्रातिपदिक) + लवण (प्रातिपदिक) + क्षार (प्रातिपदिक) + कटुक (प्रातिपदिक) + अजीर्ण (प्रातिपदिक) + भोजन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः; विशेषण-समाहारः (उष्णादि) + ‘अजीर्णभोजन’ (eating during indigestion)
तीक्ष्ण-आतप-अग्नि-सन्ताप-मद्य-क्रोध-निषेवणात्from indulging in intense sun/heat, fire-heat, alcohol, and anger
तीक्ष्ण-आतप-अग्नि-सन्ताप-मद्य-क्रोध-निषेवणात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक) + आतप (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक) + सन्ताप (प्रातिपदिक) + मद्य (प्रातिपदिक) + क्रोध (प्रातिपदिक) + निषेवण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः; ‘निषेवण’ (indulgence) इति उत्तरपदं, पूर्वपदानि तस्य विषयाः (indulgence in sharp sun/heat, fire-heat, alcohol, anger)

Lord Vishnu (in dialogue with Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Pitta

Concept: Pitta aggravation arises from hot/sour/salty/alkaline/pungent and indigestible foods, plus external heat, alcohol, and anger.

Vedantic Theme: Mastery over krodha and indulgence refines sattva; unchecked tejas becomes burning rajas that disturbs mind and body.

Application: Reduce overly spicy/sour/salty foods; avoid alcohol and anger triggers; limit heat exposure; cool down with hydration, shade, and calming practices.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: raudra

Type: climatic/household setting

Related Themes: Garuda Purana 1.168.5 (timing/seasonal pitta provocation); Garuda Purana health sections on dosha balance

A
Agni

FAQs

This verse explicitly lists anger as a cause of internal heat aggravation, showing that emotional discipline is treated as essential for health and balanced living.

By warning against intoxicants and anger, it supports sattvic conduct; such self-restraint is portrayed as a foundation for dharma and spiritual steadiness.

Moderate spicy-sour-salty intake, avoid alcohol excess, reduce heat exposure, and use cooling routines (rest, hydration, calm speech) to prevent irritability and burnout.